Size daha iyi hizmet verebilmek adına sitemizde çerezler bulundurmaktayız. Gizlilik Politikamızı öğrenmek için tıklayınız. Ayrıca kişisel verilerin koruması kanunu kapsamında TESAD ile iletişime geçen her birey, iletişim verilerinin paylaşılmasını ve ilgili TESAD birimlerince kullanılmasını kabul beyan ve taahhüt eder.
Covid >
https://www.mapfre.com.tr/blog/yasa/korona-virus-hakkinda-bilinmesi-gerekenler/

Ulusların Yeni Sınavı: Covid-19 Virüsü

Giriş

Uluslararası ilişkilerde ‘güvenlik’ kavramı üzerine yapılan tartışmalar genellikle askeri, ekonomik vb. konular  üzerine yapılmış olup diğer güvenlik konuları üzerine düşünülmemiştir. Bununla birlikte, özellikle Soğuk Savaş’ın bitmesi ile beraber  güvenliğin çalışma alanları genişleme göstermiştir. Güvenlik algısı sadece askeri bir algı olmaktan çıkmış; sağlık, çevre vb. uluslararası ilişkiler literatüründe uzun zaman düşük politika (low politics) olarak kendine alan bulamamış konular, gündemde yer almaya başlamışlardır. Uluslararası ilişkiler tarihinde uzun dönem tek aktör olarak yer alan ve hala başat aktörler arasında sayılan devletin ulusal güvenliği sağlama adı altında sadece askeri ve ekonomik alanlardaki çalışmaları yeterli olmamakta;  sağlık ve çevre üzerindeki etkiler de ulusal güvenliği tehdit etmekte ve devletleri bu konuda önlemler almaya zorunlu bırakmaktadır.

Bu yazı konusu itibari ile son dönemde yaşanmakta olan ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından da pandemi olarak ilan edilen Covid-19 virüsünün uluslararası siyasete olan etkisi ele alınacaktır.

1. Korona Virüsünün Yayılışı

Çin’in Wuhan kentinde ortaya çıkan Covid-19 virüsünün kısa sürede Çin’de yayılması ve ölüm haberlerinin artması sonucu dünyanın gözü Çin’e çevrilmiştir.  Çin’den sonra Avrupa kıtası başta olmak üzere dünyada 123 ülkede görülen ve yayılmaya da devam eden virüs,  devletler arası ilişkileri etkisi altına almış olup, siyasi liderlerden arka arkaya virüse karşı alınan önlemlerin haberleri gelmiştir. Bununla birlikte Dünya Sağlık Örgütü de korona virüsü pandemi olarak ilan edilmiştir. Peki pandemi nedir? Bir pandemi, dünya çapında veya çok geniş bir alanda, uluslararası sınırları aşan ve genellikle çok sayıda insanı etkileyen bir salgın olarak tanımlanır.[1]

Pandemi olarak tanımlanan ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından da her türlü tedbiri almaya çağrılan devletler korona virüsüne karşı alınan önlemlerde ortak bir tutum sergileyememiş farklı bakış açılarına göre hareket etmişlerdir.

2. Korona Virüsünün Dünyadaki Yansımaları

Her ne kadar ilk başlarda çok sıkı önlemler alınmasa da ölümlerin artmaya başlaması ile birlikte ülkeler sıkı önlemler almaya başladı. Birçok ülkede simgesel imgeler ile birlikte müzelerden ve sinemalardan arka arkaya kapanma haberleri geldi. Ülkeler özellikle bu gibi turistik alanlarda oluşabilecek olan insan kalabalığını önlemek ve virüsün yayılmasına karşı önlem almak amacıyla insanların kalabalık ortamlardan kaçınması gerektiğini dile getirdi:

Avrupa’nın birçok ülkesinde okullar kapatılırken; Avusturya, Belçika, Yunanistan ve Bulgaristan’da süpermarketler, benzin istasyonları, bankalar ve eczaneler dışında kalan birçok dükkan ve iş yerinin de kapatılmasına karar verildi.

Ulaşım konusunda birbiri ardına uygulamaya konulan kısıtlamalar, Avrupalıların seyahat özgürlüğünü de  büyük ölçüde sona erdirmiş durumda. Çekya da pazartesiden itibaren genel seyahat yasağı uygulamaya girecek. Slovakya’da benzer bir uygulamaya karar verilirken, Polonyalı vatandaşlar bu uygulamanın dışında bırakıldı. Polonya sınırlarını pazar gününden itibaren kapatma karar alırken, Danimarka cumartesi öğlen saatlerinde sınırlarını kapattı. Ukrayna ise sınırlarını en az iki hafta süreyle diğer ülkelerden gelenlere kapatmayı planlıyor.[2]

Polonya’da ayrıca süpermarketler ve eczaneler dışında alışveriş merkezlerindeki tüm dükkanlar, bar, lokanta ve kumarhaneler kapatılacak ve 50 kişiden daha yüksek katılımın olacağı tüm etkinlikler iptal edilecek.

Başkent Berlin’de ise tüm bar ve meyhanelerin kapatılacağı bildiriliyor. Berliner Morgenpost adlı gazeteye konuşan Berlin Eyalet Başbakanı Michael Müller, kapama kararının ancak salı günü uygulanmaya başlayabileceğini zira Senato’nun gerekli yasal çerçeveyi ancak o tarihte oluşturmuş olabileceğini belirtti. Lokantaların ise belli mesafe kurallarına uyulması şartıyla şimdilik açık kalmasına izin verilecek.[3]

Avrupa’da ülkeler birbiri ardına sınırlarını yabancılara kapatmaya devam ederken bu önlemlerin yanında bazı siyasetçiler de virüs testlerinin pozitif çıkması sonucu kendilerini karantina altına almış bulunmaktadır. Kanada Başbakanı Justin Trudeau’nun eşi Sophie Gregoire Trudeau’nun virüs testinin pozitif çıkması sonucu her ikisi de karantina altına alındı. Konuyla ilgili açıklama yapan Trudeau “Açıkça tekrar etmem gerekirse, şu an bende hiçbir semptom yok. Kendimi çok iyi hissediyorum’’ dedi. ‘”Bunu yapmak zorundaydım’” diyen Justin Trudeau, “Komşularımızı ve çevremizdekileri özellikle de yaşlıları düşünmek zorundayız. Ben ve eşim, sağlık ekipleri ne diyorsa ona aynen uyuyoruz” şeklinde konuştu.[4]

Aynı zamanda Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump ‘da  ulusal acil durum ilan ettiğini duyurdu:

ABD Başkanı Trump, “Resmi olarak ulusal acil durum ilan ediyorum. Bunlar çok önemli 2 büyük kelime.” ifadesini kullanarak, 50 milyar dolara kadar acil durum fonunun erişime açılacağını kaydetti.[5]

Dünya çapında her ülke sınırlarını yabancı ülke vatandaşlarına kapatırken birçok ülkede eğitime zorunlu olarak ara verilmesine rağmen veya İtalya’da olduğu gibi sokağa çıkma yasağına varacak boyutlarda sert tutumlar alınması zorunluluğu doğmuşken her ülke aynı düşünceyi paylaşmamaktadır. İngiltere buna önemli bir örnektir. İngiltere’de korona vakaları çıkmaya başlamasına rağmen İngiltere Başbakanı Boris Johnson bunun önemli bir sağlık problemi olduğunu ifade etmesine rağmen okullardaki eğitime ara verilmesi gibi bir durumun düşünülmediğini duyurdu.

 Başbakan Boris Johnson “Bu bir kuşağın karşı karşıya geldiği en büyük sağlık tehdidi” diyerek Korona virüs salgınının ciddiyetine işaret etti ama İngiltere’de İskoçya dışında okulların kapatılması ve toplu faaliyetlerin askıya alınması söz konusu değil.

Artık nüfusun çok önemli bir bölümünün salgından etkilenmesinin kaçınılmaz olduğunu kabul eden hükümetin bilim danışmanları “Ama bunun bir avantajı var, bu aynı zamanda nüfusun önemli bir bölümünün artık Korona virüs’e karşı bağışıklık kazanması demek” diyorlar.[6]

Bununla birlikte hem kamuoyundan gelen eleştiriler hem ölüm ve vaka sayılarının artması sonucu hükümet ‘toplumsal bağışıklık stratejisinde’ değişiklik yapmak zorunda kaldı.  Okulları kapatma gibi bir düşünceleri olmadığını dile getiren hükümet yeni vakalar sonucunda okulları kapatma kararı vb tedbirler alma yoluna gitti.

Eğitim Bakanı Gavin Williamson, Avam Kamarası’ndaki konuşmasında yeni kararı açıkladı.

“Okullar cuma öğleden sonra kapılarını kapattıktan sonra, bir sonraki duyuruya kadar kapalı kalacaklar.” diyen Williamson,  bu sürede sınavların da yapılmayacağını belirtti.[7]

Dünya çapında yayılan virüsün ciddiyetine dikkat çekmek amacıyla birçok kamu spotu, ünlüler tarafından yapılan çağrılar vb. girişimler arasında belki de en dikkat çekici olan ise Almanya Başbakanı Angela Merkel’in ulusa yaptığı seslenişte yaptığı konuşmasında,  virüsle yapılan savaşı Almanya’nın II. Dünya Savaşında yapmış olduğu mücadeleye benzetmesiydi.

Almanya’nın İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana en büyük sınamayla karşı karşıya olduğuna vurgulayan Merkel, “Bu boyutta, birlik içerisinde dayanışma göstermemizin kaçınılmaz olduğu bir zorlukla karşı karşıya kalmamıştık” ifadelerini kullandı.[8]

 

3.Türkiye’de Alınan Önlemler

Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’dan yapılan açıklamaya göre;  Türkiye’de ilk vakanın görülmesi doğrultusunda  Cumhurbaşkanlığı’ndaki toplantıdan çıkan kararları Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü İbrahim Kalın açıkladı. Açıklamalar doğrultusunda üniversiteler dahil olmak üzere eğitime zorunlu olarak ara verildiğini duyurdu. 18 Mart akşamı ise Fahrettin Koca tarafından yapılan açıklamaya göre tespit edilen vaka sayısı yeniden güncellenmiştir. Koca tarafından yapılan bilgilendirmeye göre ;

“Bu gece sizi ve bütün halkımızı gerçekten üzen bir haberi, aynı üzüntüyü hissederek bildireceğim. Bu cümleyi bu toplumun Sağlık Bakanı olmak yanında bir hekim olarak da kurmak istiyorum. Koronavirüsle mücadelemizde bugün ilk kez bir hastamı kaybettim. Toplumu temsilen onu en yakın takip eden kişilerdenim.

Kendisi 89 yaşındaydı, virüsü Çin temaslı bir çalışanından aldı. İlk kaybımız olan beyefendiye Allah’tan rahmet diliyorum. Ailesinin üzüntüsü hepimizin üzüntüsüdür, kendilerine sabır diliyorum. Hepimiz bu ölümü metanetle karşılamalıyız. Salgına dönüşmesi dünyada olduğu gibi ülkemizde de ihtimal dahilinde olan ve ciddi riskler içeren bu hastalığa karşı set çekmenin yolu tedbir almaktır.”[9]

Yurt dışı kaynaklı olan virüse karşı önlem almak amacıyla birçok ülkeye olan uçuşlar ileri bir tarihe kadar ertelenmiştir.

Konuyla ilgili Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’ndan yapılan açıklamada ise şu ifadelere yer verildi:

”Ülkemizdeki coronavirus tedbirleri kapsamında Türkiye’den Azerbaycan, Gürcistan, Almanya, Fransa, İspanya, Norveç, Danimarka, Belçika, Avusturya, İsveç ve Hollanda’ya düzenlenen uçuşlar 14 Mart 2020 tarihi saat 08:00’den itibaren 17 Nisan 2020 tarihine kadar askıya alınmıştır.[10]

İlerleyen süreçte ise Türkiye’de kalabalık ortamların oluşmaması için ek önlemler almak mecburiyetinde kalınmıştır. İçişleri tarafından 81 ilin valilerine virüse karşı alınması gereken ek önlemleri içeren bir genelge gönderildi. Bu genelgeye göre kahvehane, çay bahçesi, çocuk oyun alanları vb yerler geçici süreliğine faaliyetlerine ara vermek zorunda kalmıştır. Ayrıca bir başka önlem ise 65 yaş üstü ile kronik rahatsızlığı olan insanlar için alınmıştır. İçişleri’nin ek genelgesine göre 65 yaş üstü ve kronik rahatsızlığı olanlara sokağa çıkma yasağı getirilmiştir. Yapılan son açıklamaya göre, Türkiye’de ölü sayısı 44 olurken vaka sayısı ise 1872 ‘ye yükselmiştir.

 

4. Sağlığın Uluslararası Güvenlikteki Yeri

Araştırmacılar ve politika yapıcılar sağlık ile güvenlik arasında en azından üç bağlantı görmektedir. Birincisi bazı hastalıklar insani güvenlik açısından tehlike oluşturan hastalıklar olarak tespit edilmiştir. İnsani güvenlik anlayışları, düşük gelirli ülkelerde görülen HIV/AIDS, sıtma ve yaygın verem gibi belli hastalıklara özellikle dikkat çekmektedir. Bu hastalıklar yılda  milyonlarca insanın ölümüne neden olmaya devam etmekte ve bireylerin ve toplumların varlıklarını sürdürmeleri ve refahları bakımından büyük sorun oluşturmaktadır. İkincisi SARS, kuş gribi(H5N1) ve domuz gribi (H1N1) gibi yeni ortaya çıkan bulaşıcı hastalıklar; hızlı yayılmaları çok sayıda insanın ölümüne neden olabildiği ve önemli ekonomik aksaklıklar ortaya çıkardığı için ulusal güvenliğe yönelik tehditler olarak görülmektedir. Günümüzde uluslararası seyahatin yaygınlığı ve hızı dikkate alındığında güçlü kamu sağlığı altyapıları olan devletler bile kendi sınırları dışında ortaya çıkan yeni bulaşıcı hastalıklar karşısında kendilerini etkiye açık görebilmektedir. Son olarak bazı hastalıklar uluslararası terörizmle mücadele çabaları bağlamında biyo-güvenliğe yönelik dar tehditler olarak algılanmaktadır.[11   Son günlerde ortaya çıkan Covid-19 virüsü insandan insana hızla bulaşarak 5.000 kişiden fazla kişinin ölümüne ve binlercesinin de karantina altına alınmasına sebep olmuştur. Bununla birlikte her ne kadar ülkeler sert tedbirler almaya başlasalar da hem bunu yapmakta geç kalmışlar hem de diğer ülkelere yardım konusunda çekimser kalmışlardır. Bununla ilgili en somut örnek Avrupa Birliği üye ülkeleri arasındadır. AB ülkeleri Schengen anlaşmasına rağmen sınırlarını kapatma kararı almıştır. Hem İtalya’nın durumunu hem de ülkelerin sınırlarını kapaması hakkında açıklama ise Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’  den gelmiştir:

Brüksel’de düzenlenen basın toplantısında konuşan Von der Leyen, ” Dünya Sağlık Örgütü genel anlamda seyahat yasağı konmasını etkili bulmuyor. İnsanların hayatını ve şirketleri olumsuz etkiliyor.” dedi.

Üye ülkeler arasında dayanışmanın önemine vurgu yapan Von der Leyen, “Üye ülkeler tek taraflı kararlar almamalı zira bu durum hastanelerin ve hastaların ekipmanlara ulaşmasını zorlaştırıyor.” ifadelerini kullandı. Almanya ile Fransa maske gibi sağlık ekipmanlarının ihraç edilmesini yasaklamış, bu durum birçok ülkenin tepkisine yol açmıştı. Von der Leyen Avrupa’da koronavirüsün en yaygın olduğu İtalya’ya da gereken bütün yardımı sağlamaya hazır olduğunu duyurdu. Von der Leyen, “İtalya’ya yardım etmek çok önemli. Bütün ihtiyaçlarına cevap vermeye hazırız.” dedi[12].

AB üyesi ülkeler arasında en çok vakanın ve ölümün gerçekleştiği İtalya ise AB’ye kendilerine yardım etmedikleri için tepkili. Ülke günlerdir sokağa çıkma yasağı ile karşı karşıya bulunmaktadır. Buna rağmen AB ülkeleri yerine Çin İtalya’ya yardım etmektedir. İtalya’nın AB Büyükelçisi Maurizio Massari bu konu hakkında yazdığı makalede AB’ye serzenişte bulunmuştur.

İtalya’nın Avrupa Birliği Sivil Koruma Mekanizması’nın bireylerin korunması için tıbbi ekipman tedariki için aktif hale getirilmesini çoktan talep ettiğini kaydeden Massari, “Ne yazık ki tek bir AB ülkesi bile Komisyon’un çağrısına yanıt vermedi. Yalnızca Çin iki taraflı karşılık verdi. Şüphesiz bu Avrupa dayanışması için iyi bir işaret değil” ifadelerini kullandı.[13]

Virüsün nasıl ortaya çıktığı ise ayrı bir sorun haline gelmiştir. Bu konu üzerine birçok teori üretilmiş Çin açıkça ABD’yi suçlamıştır:

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Cao Licien, ABD ordusunu yeni tip koronavirüs (Covid-19) salgınının patlak verdiği Vuhan kentine getirmekle suçladı.

Licien, “ABD, bize bir açıklama borçludur” dedi.[14]

Sonuç

Sağlık insan güvenliği için öncelikli bir gereksinimdir. İnsan güvenliği üzerine yapılan vurguların ortaya çıkışı ise yeni ortaya çıkmış sayılmaktadır. Devletler her ne kadar kendi varlığını devam ettirmeye daha çok öncelik verse de bu anlayış değişmeye başlamıştır. İnsani güvenlik ilk defa Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın 1994 yılındaki İnsani Kalkınma Raporu’nda yer almıştır. Devletler sadece kendi varlıklarını değil kendi vatandaşlarını da aynı şekilde düşünmek zorundadır. Ulus güvenliği insan güvenliği anlamına gelmemektedir. Son yaşanan Covid-19 salgının da görüldüğü gibi devletler kendi vatandaşlarını korumakta güçlük çekmektedir. Sadece ulusal değil uluslararası alanda da bir konsensüs sağlanmış değildir. Avrupa Birliği gibi sınırları tamamen ortadan kaldıran bir örgüt bile şu an Avrupa’daki sınırların tekrardan inşa edilmesine engel olamamıştır. Devletler kendi vatandaşlarını öncelik sırasına koymuş her biri diğerinden farklı şekillerde hareket etme yolunu tercih etmiştir. Birlikte hareket etme yerine devletlerin birbirlerini suçlamaları ve birbirlerine yardım etmemeleri  de dünya vatandaşlığı, küreselleşme vb. 21.yy. olgularının ne derece somutlaştığını veya üzerinden anlaşılan bir kavram olduğunu tekrar düşünmemiz açısından Covid-19 gibi küresel salgınlar örnek teşkil etmektedir.

 


Kaynakça  

Collins, Alan, Çağdaş Güvenlik Çalışmaları, Uluslararası İlişkiler Kütüphanesi, 3.Baskıdan Çeviri 2017 İstanbul

İnternet Kaynakları

The classical definition of a pandemic is not elusive –Who https://www.who.int/bulletin/volumes/89/7/11-088815/en/  akt  Last JM, editor. A dictionary of epidemiology, 4th edition. New York: Oxford University Press; 2001. (E.T.14.03.2020)

Avrupa’da geniş çaplı koronavirüs önlemleri  https://www.dw.com/tr/avrupada-geni%C5%9F-%C3%A7apl%C4%B1-koronavir%C3%BCs-%C3%B6nlemleri/a-52773267 (E.T.14.03.2020)

Canlı Anlatım:Polonya ve Danimarka tüm yabancılara sınırlarını kapıyor. (13.03.2020) https://www.dw.com/tr/canl%C4%B1-anlat%C4%B1m-polonya-ve-danimarka-t%C3%BCm-yabanc%C4%B1lara-s%C4%B1n%C4%B1rlar%C4%B1n%C4%B1-kap%C4%B1yor/a-52751308 (E.T.16.03.2020)

Kanada Başbakanı,karantinadan halka seslendi https://www.hurriyet.com.tr/dunya/kanada-basbakani-karantinadan-halka-seslendi-41468713 (E.T.15.03.2020)

Son dakika haberi… ABD’de ulusal acil durum ilan edildi. (13.03.2020) https://www.hurriyet.com.tr/dunya/son-dakika-haberi-abdde-ulusal-acil-durum-ilan-edildi-41468660 (E.T.16.03.2020)

Koronavirüs: İngiltere’de virüsün kontrollü yayılması planı işe yarayacak mı? (13.03.2020) https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51871575 (E.T.16.03.2020)

Bakan Koca corona virüslü kişi sayısını açıkladı! Corona virüsünden ilk ölümü bu sözlerle duyurdu (18.03.2020) https://www.hurriyet.com.tr/gundem/son-dakika-haberler-turkiyede-corona-virusunden-ilk-olum-bakan-koca-corona-virusunde-son-vaka-sayisini-acikladi-41471346 (E.T.18.03.2020)

Uçuş yasağı olan 9 Avrupa ülkesindeki Türkler 18 Mart’a kadar dönebilecek (14.03.2020) https://www.ntv.com.tr/turkiye/ucus-yasagi-olan-9-avrupa-ulkesindeki-turkler-18-marta-kadar-donebilecek,4GzQiMbJ1EiBmQWNuILxFA  (E.T.16.03.2020)

AB’den sınırlarını kapatan üyelere uyarı;İtalya’ya ise destek mesajı(13.03.2020) https://tr.euronews.com/2020/03/13/ab-den-sinirlarini-kapatan-ulkelere-uyar-italya-ya-ise-destek-mesaji (E.T.16.03.2020)

İtalya’nın AB Büyükelçisi veryansın etti: Salgında tek bir Avrupa ülkesi bile bize yardım etmedi (12.03.2020) https://www.independentturkish.com/node/145617/d%C3%BCnya/italya%E2%80%99n%C4%B1n-ab-b%C3%BCy%C3%BCkel%C3%A7isi-veryans%C4%B1n-etti-salg%C4%B1nda-tek-bir-avrupa-%C3%BClkesi-bile-bize (E.T.16.03.2020)

Çin’den koronavirüs suçlaması: Salgını Vuhan’a getiren ABD Ordusu olabilir.(12.03.2020) https://www.independentturkish.com/node/145671/d%C3%BCnya/%C3%A7in%E2%80%99den-koronavir%C3%BCs-su%C3%A7lamas%C4%B1-salg%C4%B1n%C4%B1-vuhana-getiren-abd-ordusu-olabilir (E.T.18.03.2020)

İngiltere’de okullar kapatıldı (18.03.2020) https://www.cnnturk.com/dunya/ingilterede-okullar-kapatildi (E.T.20.03.2020)

[1] Merkel :Durum ciddi, sizde ciddiye alın(18.03.2020) https://www.dw.com/tr/merkel-durum-ciddi-sizler-ciddiye-al%C4%B1n/a-52830380 (E.T.20.03.2020)

Dipnotlar

[1] The classical definition of a pandemic is not elusive –Who https://www.who.int/bulletin/volumes/89/7/11-088815/en/  akt  Last JM, editor. A dictionary of epidemiology, 4th edition. New York: Oxford University Press; 2001. (E.T.14.03.2020)

[2] Avrupa’da geniş çaplı koronavirüs önlemleri  https://www.dw.com/tr/avrupada-geni%C5%9F-%C3%A7apl%C4%B1-koronavir%C3%BCs-%C3%B6nlemleri/a-52773267 (E.T.14.03.2020)

[3] Canlı Anlatım:Polonya ve Danimarka tüm yabancılara sınırlarını kapıyor. (13.03.2020) https://www.dw.com/tr/canl%C4%B1-anlat%C4%B1m-polonya-ve-danimarka-t%C3%BCm-yabanc%C4%B1lara-s%C4%B1n%C4%B1rlar%C4%B1n%C4%B1-kap%C4%B1yor/a-52751308 (E.T.16.03.2020)

[4] Kanada Başbakanı,karantinadan halka seslendi https://www.hurriyet.com.tr/dunya/kanada-basbakani-karantinadan-halka-seslendi-41468713 (E.T.15.03.2020)

[5] Son dakika haberi… ABD’de ulusal acil durum ilan edildi. (13.03.2020) https://www.hurriyet.com.tr/dunya/son-dakika-haberi-abdde-ulusal-acil-durum-ilan-edildi-41468660 (E.T.16.03.2020)

[6] Koronavirüs: İngiltere’de virüsün kontrollü yayılması planı işe yarayacak mı? (13.03.2020) https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51871575 (E.T.16.03.2020)

[7] İngiltere’de okullar kapatıldı (18.03.2020) https://www.cnnturk.com/dunya/ingilterede-okullar-kapatildi (E.T.20.03.2020)

[8] Merkel :Durum ciddi, sizde ciddiye alın(18.03.2020) https://www.dw.com/tr/merkel-durum-ciddi-sizler-ciddiye-al%C4%B1n/a-52830380 (E.T.20.03.2020)

[9] Bakan Koca corona virüslü kişi sayısını açıkladı! Corona virüsünden ilk ölümü bu sözlerle duyurdu (18.03.2020) https://www.hurriyet.com.tr/gundem/son-dakika-haberler-turkiyede-corona-virusunden-ilk-olum-bakan-koca-corona-virusunde-son-vaka-sayisini-acikladi-41471346 (E.T.18.03.2020)

[10] Uçuş yasağı olan 9 Avrupa ülkesindeki Türkler 18 Mart’a kadar dönebilecek (14.03.2020) https://www.ntv.com.tr/turkiye/ucus-yasagi-olan-9-avrupa-ulkesindeki-turkler-18-marta-kadar-donebilecek,4GzQiMbJ1EiBmQWNuILxFA  (E.T.16.03.2020)

[11] Sağlık ve Güvenlik,Çağdaş Güvenlik Çalışmaları, Stefan Elbe, Uluslararası  İlişkiler Kütüphanesi 3.Basımdan Çeviri 2017 İstanbul s.334

[12] AB’den sınırlarını kapatan üyelere uyarı;İtalya’ya ise destek mesajı(13.03.2020) https://tr.euronews.com/2020/03/13/ab-den-sinirlarini-kapatan-ulkelere-uyar-italya-ya-ise-destek-mesaji (E.T.16.03.2020)

[13] İtalya’nın AB Büyükelçisi veryansın etti: Salgında tek bir Avrupa ülkesi bile bize yardım etmedi (12.03.2020) https://www.independentturkish.com/node/145617/d%C3%BCnya/italya%E2%80%99n%C4%B1n-ab-b%C3%BCy%C3%BCkel%C3%A7isi-veryans%C4%B1n-etti-salg%C4%B1nda-tek-bir-avrupa-%C3%BClkesi-bile-bize (E.T.16.03.2020)

[14] Çin’den koronavirüs suçlaması: Salgını Vuhan’a getiren ABD Ordusu olabilir.(12.03.2020) https://www.independentturkish.com/node/145671/d%C3%BCnya/%C3%A7in%E2%80%99den-koronavir%C3%BCs-su%C3%A7lamas%C4%B1-salg%C4%B1n%C4%B1-vuhana-getiren-abd-ordusu-olabilir (E.T.18.03.2020)