doğal gaz
Kaynak: Anadolu Ajansı

Türkiye’nin Karadeniz’de Doğal Gaz Rezervi Keşfetmesi Üzerine Bir Analiz

Giriş

“Bir petrol türevi olan doğal gaz: yanıcı, havadan hafif, renksiz ve kokusuz bir gazdır. Başta metan (CH4) ve etan (C2H6) olmak üzere çeşitli hidrokarbonlardan oluşur. Yer altında, genellikle petrol ile birlikte veya gaz rezervuarlarında bulunur. Kaynağından çıkarıldığı haliyle herhangi bir işlemden geçirilmeksizin kullanılabilen doğal gaz, boru hatları ile veya sıvılaştırılarak tankerlerle taşınır.” [1] Türkiye Cumhuriyeti Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, internet sitesindeki  ‘Bilgi Merkezi’ bölümünde ‘Doğal gaz’  ve ‘Ülkelere Göre Doğal Gaz Kaynak Dağılımları’ hakkında  “Dünyada, Rusya, İran, Katar, Türkmenistan ve ABD zengin doğal gaz rezervlerine sahiptir. 2019 yılında en yüksek üretime sahip ABD’yi Rusya, İran, Katar, Çin ve Kanada izlemiştir. 2019 yılı sonu itibariyle dünya doğal gaz rezervi 198,8 trilyon m3 olarak gerçekleşmiş ve aynı yıl içerisinde bu rezervlerden 4 trilyon m3 doğal gaz üretimi yapılmıştır.”[2] şeklinde bilgi vermiş olmakla birlikte buradaki bilgilerin bağlayıcı bir resmi belge niteliği taşımadığının da altını çizmiştir.

Mikro ölçekte bakıldığında bireylerin günlük hayatının rutin bir parçası olan ve kullandığı miktar için belirli bir ödeme yapmak zorunda olduğu doğal gaz, aynı zamanda makro açıdan bakılırsa uluslararası ticarette ve uluslararası ilişkilerde devletlerin büyük önem verdiği konulardan biridir. Yeni bir doğal gaz kaynağının bulunmasının o devletin diğer devletler ile olan ilişkisini etkilemesinin yanında doğal gazı kullanan ve doğal gaz faturası ödemek zorunda olan vatandaşların da ekonomik hayatı bu durumdan etkilenecektir. Bu durum, doğal gazın daha önce ithal edilmesi ama şimdi ülke içinde üretilebiliyor olması gibi özelliklerden de etkilenecektir.

1. Türkiye ve Doğal Gaz Keşfi

“Türkiye Cumhuriyeti toprakları çok stratejik bir noktada yer alır. Bir yandan Balkanlar’a, bir yandan Kafkaslar’a, bir yandan da Ortadoğu’nun Bereketli Hilal’ine ulaşır. Bunun yanı sıra, Türkiye toprakları sınaileşmiş Batı ile enerji kaynakları (Ortadoğu, Hazar) arasında yer alır. Bu konumu Türkiye’ye kendi boyutlarını aşan bir önem ve avantaj kazandırır.”[3] Türkiye, I. Dünya Savaşı, II. Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş sırasında ya da günümüzde jeostratejik olarak önemli bir noktada olmasından dolayı dünya siyasetinde önemli rol oynamıştır. Türkiye, coğrafyası gereği yalnızca siyasi olarak değil ekonomik olarak da önemli bir konumdadır. İstanbul Boğazı ile Çanakkale Boğazı’nın yanında tarihi ticaret yolları ve önemli doğal gaz boru hatları da bulunmaktadır. Türkiye doğal gaz rezervleri bakımından zengin olmayan fakat önemli doğal gaz boru hatlarının geçtiği bir devlet iken 21 Ağustos 2020 Cuma günü Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Karadeniz’de doğal gaz rezervinin bulunduğunu açıkladı. Konuşma sırasında bu haberi “Türkiye, tarihinin en büyük doğal gaz keşfini Karadeniz’de gerçekleştirdi. Fatih Sondaj Gemimiz, 20 Temmuz 2020 tarihinde başladığı Tuna-1 Kuyusu’ndaki sondajında 320 milyar metreküp doğal gaz rezervi keşfetmiş durumda”[4] sözleriyle halka duyurdu. Konuşma sırasında Libya ve Doğu Akdeniz konuları üzerindeki görüşlerini de dile getiren Cumhurbaşkanı Erdoğan Karadeniz’de bulunan gazın kullanılması ile ilgili tarih için 2023 yılını işaret etti. Daha birçok önemli nokta hakkında konuşan Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yaptığı konuşmanın içeriğine ise Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı’nın resmi sitesinden ulaşılabilmektedir.[5] Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın bu açıklamasının ardından dünya basınının ilgisi de Türkiye’deki doğal gaz haberine yoğunlaştı. Genellikle Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın keşfin açıklamasını yaptığı konuşma üzerinde durulsa da örneğin, doğal gaz keşfinin Türkiye ve dünya gündeminin önemli konularından biri olan Yunanistan ve Türkiye arasındaki ilişkilere olası yansımaları üzerinde de duruldu.[6] Bunlara ek olarak bazı ülkeler doğal gaz rezervi bulan Türkiye’yi tebrik etti. Örneğin “Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Türkiye’nin Karadeniz’de gerçekleştirdiği doğal gaz keşfi nedeniyle Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ı kutladı.”[7]

 

2. Analiz

Devlet, uluslararası ilişkilerdeki önemli aktörlerden biridir. Birden fazla devletin bir arada bulunduğu uluslararası sistemde devletlerin birbirleriyle olan ilişkisi özellikle küreselleşme ve ticaretin de etkisiyle gün geçtikçe artmıştır. Enerji ve enerji kaynaklarına olan bağımlılığın da artmasının etkisiyle hem devletlerarası ilişkilerde hem de dış politikaların belirlenmesinde enerjinin önemli bir yer tutmasına sebep olmuştur. Sınırlı bir miktarda bulunan ve elbet bir gün tükenecek olduğu bilinen kömür, petrol, doğal gaz gibi yenilenemeyen enerji kaynakları dünya siyasetini etkilemiş ve etkilemeye devam edecektir. Enerji kaynağına sahip olmak ve bu enerji kaynaklarını etkin bir şekilde kullanabilmek devletlerin hem uluslararası sistemdeki rolünü hem de ekonomisini, doğru ve planlı bir şekilde ilerlendiği takdirde, olumlu yönde etkileyebilme ihtimali yüksektir. Enerji kaynaklarının bulunduğu bölgeler devletlerin ilgisini çekmekle kalmamış o bölgeye sahip olmak yolunda da savaşlar yapılmış, antlaşmalar imzalanmıştır. Almanya ve Fransa’nın ekonomik olarak önemli doğal kaynakların bulunduğu Alsace-Lorianne bölgesine sahip olma mücadelesi bu noktada bir örnek olarak gösterilebilir.

Her devlet doğal enerji kaynaklarına sahip olmasa da her devletin enerji kaynağına ihtiyaç duyduğu bilinen bir gerçektir diyebiliriz. Enerji kaynaklarına sahip olan devletlerin ve enerji kaynağını ithal eden devletlerin birbirleriyle olan ilişkileri zaman zaman iyi ilerlerken zaman zaman ekonomik ve politik krizlerin de etkisiyle kötüleşmiştir. Devletler varlığını sürdürdükçe ve enerjiye olan ihtiyaçları devam ettiği müddetçe enerji dış politika ve uluslararası ilişkilerdeki önemini koruyacaktır. Kaynak sahibi olan ülkelerin sınırlı sayıda olduğu ve bunu ithal etmek zorunda olan ülkelerin birer aktör olduğu bu devletlerarası ilişkilerde yeni doğal kaynakların ya da yeni rezervlerin bulunması aktörlerin sistemdeki rollerini elbette etkileyecektir. Aktörlerin sistemdeki rollerinde bu etkilenme, bulunan enerji kaynağının yenilenebilir mi yenilenemez mi olmasından tutun da daha önce bilinen mi yoksa yeni keşfedilen bir kaynak olmasına kadar, hatta enerji kaynağının bulunduğu bölge ya da devletin daha önceden de önemli ölçüde enerji rezervi sahibi olan bir devlet mi yoksa rezervi yeni keşfedilmiş bir devlet mi olup olmadığından da etkilenecektir. Tüm bunlara ek olarak özellikle rezervin miktarı ve bununla orantılı olarak diğer devletlere ithal edilebilme ihtimali de düşünüldüğünde enerji kaynağının bulunduğu devletin coğrafi konumu da önemli birer etmendir.

Sonuç

“Enerji kaynaklarına sahip olma ve ulaşma ve onları taşıma ve satma çerçevesinde ‘egemenlikle’ alakalı belli siyasi ve ekonomik konular gündeme gelmektedir. Bu yüzden hem enerji zengini devletler hem de enerjiye aşırı bağımlı olanlar (‘sahip olanlar’ ve ‘sahip olmayanlar’) egemenlikleri bağlamında enerji politikasına büyük önem atfetmek zorunda kalmaktadırlar. Enerji kaynakları devlete ulusal düzenlerini sağlama ve dışarıda etkili olma bakımından katkı sağlamaktadır, bu yüzden göreli güç kaynaklarıdır.” [8] Tüm bunlardan yola çıkacak olursak bir enerji kaynağı olarak doğal gaz rezervi keşfeden ve rezerv araştırmalarına devam edeceği sinyallerini veren Türkiye’nin enerji politikası üzerine daha da yoğunlaşacağını ve bu doğrultuda hamleler yapacağını, yapılacak olan bu hamlelerin dünya siyasetinin yanında diğer devletlerin ekonomi ve enerji politikalarının da ilgisini çekeceğini söylemek zor olmayacaktır.

 


Kaynakça

Kitap

Dış Politika Teoriler, Aktörler, Örnek Olaylar, (Çeviren: Nasuh Uslu) (Editörler: Steve Smith, Amelia Hadfield, Tim Dunne), 2.Basımdan Çeviri, Uluslararası İlişkiler Kütüphanesi, İstanbul, 2016, ss.441- 461

Oran, Baskın: ‘Giriş’, Türk Dış Politikası Cilt I: 1919-1980, (Editör: Baskın Oran), İletişim Yayınları, 22. Baskı, İstanbul, 2018, ss.20-53

İnternet Kaynakları

“Türkiye, tarihinin en büyük doğal gaz keşfini Karadeniz’de gerçekleştirdi”, 21.08.2020, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/121867/-turkiye-tarihinin-en-buyuk-dogal-gaz-kesfini-karadeniz-de-gerceklestirdi-, Erişim Tarihi: 22.08.2020

Doğal gaz nedir? , BOTAŞ, https://www.botas.gov.tr/Sayfa/dogal-gaz-nedir/249  Erişim Tarihi: 22.08.2020

Bilgi Merkezi, Enerji, ‘Doğal gaz’,  Türkiye Cumhuriyeti Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, https://enerji.gov.tr/bilgi-merkezi-enerji-dogalgaz Erişim Tarihi: 22.08.2020

‘‘Turkey discovers large natural gas reserve off Black Sea’’, 21.08.2020, Deutsche Welle (DW), https://www.dw.com/en/turkey-discovers-large-natural-gas-reserve-off-black-sea/a-54649882 Erişim Tarihi: 22.08.2020

‘‘Turkey’s Erdogan hails huge natural gas find’’, 21 Ağustos 2020, BBC, https://www.bbc.com/news/business-53866217 Erişim Tarihi: 22.08.2020;

Rehimov, Ruslan: ‘‘Aliyev, Karadeniz’deki doğal gaz keşfi nedeniyle Erdoğan’ı kutladı’’, 22.08.2020, Anadolu Ajansı (AA), https://www.aa.com.tr/tr/dunya/aliyev-karadenizdeki-dogal-gaz-kesfi-nedeniyle-erdogani-kutladi/1950197 Erişim Tarihi: 22.08.2020

Dipnotlar

[1]  Doğal gaz nedir? BOTAŞ, https://www.botas.gov.tr/Sayfa/dogal-gaz-nedir/249 Erişim Tarihi: 22.08.2020

[2] Bilgi Merkezi, Enerji, ‘Doğal gaz’,  Türkiye Cumhuriyeti Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı,  https://enerji.gov.tr/bilgi-merkezi-enerji-dogalgaz Erişim Tarihi: 22.08.2020

[3] Baskın Oran, Giriş, ‘Türk Dış Politikası Cilt I: 1919-1980’, (Editör: Baskın Oran), İletişim Yayınları, 22. Baskı, İstanbul, 2018,  s.24

[4] “Türkiye, tarihinin en büyük doğal gaz keşfini Karadeniz’de gerçekleştirdi”, 21.08.2020,  Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/121867/-turkiye-tarihinin-en-buyuk-dogal-gaz-kesfini-karadeniz-de-gerceklestirdi-  Erişim Tarihi 22.08.2020

[5] Ayrıntılı bilgi için bakınız “Türkiye, tarihinin en büyük doğal gaz keşfini Karadeniz’de gerçekleştirdi”,21.08.2020,  Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı, https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/121867/-turkiye-tarihinin-en-buyuk-dogal-gaz-kesfini-karadeniz-de-gerceklestirdi-  Erişim Tarihi: 22.08.2020

[6] Ayrıntılı bilgi için bakınız: ‘‘Turkey discovers large natural gas reserve off Black Sea’’, 21.08.2020,  Deutsche Welle (DW) https://www.dw.com/en/turkey-discovers-large-natural-gas-reserve-off-black-sea/a-54649882 Erişim Tarihi :22.08.2020; ‘‘Turkey’s Erdogan hails huge natural gas find’ ’21 Ağustos 2020, BBC, https://www.bbc.com/news/business-53866217  Erişim Tarihi: 22.08.2020;

[7] Ruslan Rehimov, ‘Aliyev, Karadeniz’deki doğal gaz keşfi nedeniyle Erdoğan’ı kutladı’,22.08.2020,  Anadolu Ajansı (AA), https://www.aa.com.tr/tr/dunya/aliyev-karadenizdeki-dogal-gaz-kesfi-nedeniyle-erdogani-kutladi/1950197 Erişim Tarihi: 22.08.2020

[8] Amelia Hadfield, ‘Enerji ve Dış Politika: AB-Rusya Enerji Dinamikleri’, Dış Politika Teoriler, Aktörler, Örnek Olaylar, (Çeviren: Nasuh Uslu) (Editörler: Steve Smith, Amelia Hadfield, Tim Dunne), 2.Basımdan Çeviri,    Uluslararası İlişkiler Kütüphanesi, İstanbul, 2016, s.442