Ana Sayfa / Yazılar / Siyaset / Güncel Analizler / Türkiye Özelinde Seçim Sistemleri : Yerel Seçimler

Türkiye Özelinde Seçim Sistemleri : Yerel Seçimler

İlk kullanım örneklerini Eski Yunan’da görebileceğimiz “demokrasi” terimine tarih içerisinde birçok anlam yüklenmiştir. Demokrasi kelimesi Yunanca yönetim anlamına gelen “kratos” kelimesinden gelmektedir. “Demos” kelimesi Yunanlılar tarafından, “fakirler” veya “çoğunluklar” anlamında kullanılsa da burada “halk” anlamında kullanılmaktadır. Bu bağlamda, demokrasi teriminden “halkın yönetimi” anlamını çıkarabilmemiz mümkündür. [1]

Günümüzde herkes tarafından sıklıkla kullanılan “Demokrasi” teriminin, insanlar için sıradan bir kavram haline gelmesi bilinçsizce kullanılmasına da sebep olmuştur. Birçok anlamda bilinçsizce kullanılan bu terim, “Demokrasi” terimini büsbütün anlamsızlaştırmaktadır.

Modern anlamda kullandığımız demokrasi teriminin en açık tanımını 1864 yılında Gettysburg Söylevinde Abraham Lincoln yapmıştır. Lincoln demokrasinin erdemlerini övmüş ve demokrasiyi “halkın, halk tarafından, halk için yönetimi” “(government of the people, by the people, for the people)” olarak tanımlamıştır. [2]

Bu yönetim biçimi kendini farklı yollar ile gösterebilir. Egemenliğin kullanılması bakımından demokrasi tipleri; Doğrudan Demokrasi, Temsili Demokrasi ve Yarı-Doğrudan Demokrasi olarak 3’e ayrılmaktadır. Bu yazıda bizi ilgilendiren kısım, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin aktif olarak kullandığı yönetim biçimi olan temsili demokrasidir.

Temsili demokrasi, halkın egemenlik haklarını seçim yoluyla belirlediği temsilciler tarafından kullandığı demokrasi tipidir. Seçimler, seçmen listesinde yazılı olan siyasi rüşte erişmiş vatandaşların, bir temsilcinin seçilmesi veya bir metnin onaylanması veya reddedilmesi konusundaki irade beyanlarını, bir oy pusulası yardımıyla, seçim sandığına atmaları ile gerçekleşmektedir.

Seçim Sistemleri
Seçim sistemleri, bir seçim çevresinde toplanan oyların temsilcilere nasıl dönüştürüleceğini hesaplar. Seçimler -birkaç ülke dışında- ülke düzeyinde değil belirli bir seçim çevresi düzeyinde yapılmaktadır. Seçim çevrelerinin belirlenmesinde bölgesel olarak çeşitli faktörler bulunur. En çok dikkat edilen husus ise seçim çevrelerinin seçmen sayısı bakımından birbirine yakın olmasıdır.

Seçim sistemleri, “çoğunluk sistemi” ve “nispi temsil sistemi” olmak üzere ikiye ayrılır. Çoğunluk sistemi de kendi içinde “tek-turlu çoğunluk sistemi” ve “iki-turlu çoğunluk sistemi” olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Bunların her birinin de “tek-isimli” ve “listeli” olmak üzere iki çeşidi vardır. Nispi temsil sistemi “ulusal düzeyde” ve “seçim çevresi” düzeyinde olmak üzere iki değişik şekilde uygulanmaktadır. Seçim çevresi düzeyinde uygulanan nispi temsil sisteminin dört ayrı usulü vardır. “En büyük artık”, “en kuvvetli ortalama”, “milli bakiye” ve “d’Hondt” usulleri.[3] Aşağıdaki şemada daha açık bir şekilde seçim sistemlerini kavrayabiliriz.

Onda Birlik Baraj Uygulamalı Nispi Temsil Sistemi Nedir ?

Nispi temsil sistemi, her siyasi partinin aldığı oy oranında temsilci çıkarmasını hedefleyen bir sistemdir. Bu sistem en az iki veya daha fazla temsilcinin seçilebileceği seçim çevrelerinde uygulanır. Onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sisteminde ise, siyasi partilerin temsilci çıkarabilmeleri için %10 barajını geçmeleri gerekmektedir. Ülkemizde genel ve yerel seçimlerde %10 barajı uygulanmaktadır.  Yerel seçimlerde il genel meclisi ve belediye meclisi temsilcilerinin seçilmesinde bu sistem esas alınır.

 Çoğunluk Sistemi Nedir ?

Çoğunluk sistemi ülkemizde yerel seçimlerde büyükşehir belediye başkanı ve belediye başkanı seçiminde kullanılır. Bu sisteme göre bir seçim çevresinde en çok oyu alan aday seçimi kazanmaktadır.

Türkiye Cumhuriyeti Devletinde Uygulanan Yerel Seçim Sistemi

Bu husus 2972 Sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir. Bu kanun, seçim sistemi, usul, dönem ve zamanlarına ait esaslarla seçim çevrelerine, aday olabilme ve seçilme ilkelerine ait hükümleri kapsar.

Seçim sistemi ve usulü 2972 Sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanunun 2. maddesinde şu şekilde belirtilmiştir:

Madde 2: Mahalli idareler seçimleri serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır.

İl genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır.”[4]

Seçim çevresi de aynı kanunun 3. ve 4. maddelerinde şu şekilde belirtilmiştir:

Madde 3: İl genel meclisi üyeleri seçimi için her ilçe bir seçim çevresidir. Belediye başkanı ve belediye meclis üyeleri seçimi için her belde bir seçim çevresidir.”[5]

Madde 4: Büyükşehir belediye başkanının seçiminde seçim çevresi, büyükşehir belediye sınırlarından oluşur.”[6]

Seçimlerin Serbestliği Nedir ?

Seçimlerin serbestliği ilkesine göre seçmen, hiçbir zorlama, baskı veya tavsiye olmadan oy kullanma hakkına sahiptir. Seçmenler üzerinde baskı kuranlar cezalandırılır. Ülkemizde seçimlerin serbestliği ilkesine göre bir dizi önlem alınmıştır. Yüksek Seçim Kurulunun belirlediği süre zarfında (genellikle son 24 saat) seçim propagandasının yapılması yasaktır. Bununla beraber görev başındaki asker ve polis dışında ateşli silah taşınması tamamen yasaklanmıştır. Bir diğer ve en önemli önlem ise, seçmenin oy kullandığı alana seçmen dışında kimsenin girmesine izin verilmemesidir.

Mecburi Oy İlkesi Nedir ?

Mecburi oy ilkesine göre, oy hakkına sahip ve seçmen listesinde bulunan her birey oy kullanmak zorundadır. Oy kullanmayan seçmenler için kanun cezai işlem uygulayabilmektedir.

Eşit Oy İlkesi Nedir ?
Toplumsal statü fark etmeksizin her bireyin eşit oy hakkına sahip olması anlamına gelmektedir. Eşit oy ilkesine göre bir kişi yalnızca bir oy kullanabilir ve bu oy diğer tüm oylarla eşit değerdedir.

Gizli Oy İlkesi Nedir ?

Gizli oy ilkesi, seçmenin kendisi dışında bir kimsenin oyunu nasıl ve kime kullandığını bilmesini engellemeyi esas alır. Bu ilke seçmenin hür iradesi ile hiçbir baskı altında kalmadan oy kullanabilmesini sağlar.

Genel Oy İlkesi Nedir ?

Genel oy ilkesi, oy hakkının kişinin statüsüne göre kısıtlanmaması anlamına gelmektedir. Tarihte, genel oy ilkesi kabul edilmeden önce “kısıtlı oy” ilkesi mevcuttu. Buna göre servet, vergi durumu, eğitim seviyesi gibi statü farklılıkları kişinin oy vermesini ve oyunun değerini etkileyebiliyordu. Ancak günümüzde “Genel Oy” ilkesi kabul görmüştür.

Tek Dereceli Seçim İlkesi Nedir ?

Tek dereceli seçim ilkesine göre seçmenler hiçbir aracı olmaksızın doğrudan temsilcilerini seçerler.

Açık Sayım ve Döküm Esası Nedir ? 

Açık sayım ve döküm ilkesi, oy sayımının ve dökümünün isteyen herkes tarafından takip edilebilmesini ifade etmektedir. Seçimin güvenirliği açısından bu ilke oldukça önemlidir. Bunun için oy verme, oyların dökümü, sayımı bir sandık kurulunun huzurunda ve yönetiminde yapılır. “Bu kurulun başkanı bu iş için atanmış görevlidir. Kurulun diğer üyeleri ise siyasi partilerin gözlemcileridir. Oyların döküm ve sayımını bunlar yapar. Bu işlem alenidir. Sandık oy verilen yerde hazır bulunanların gözü önünde açılır. Zarflar yine orada bulunanların gözü önünde tek tek açılır ve oylar yine aynı şekilde sayılır.” (Gözler, 2015)

Sonuç

Demokrasi teriminin bilinçsizce kullanılıp anlamından uzaklaştığı günümüzde, hangi sistemde nasıl oy kullandığımızı bir kere daha hatırlamak ve hatırlatmak seçimlerin yaklaştığı şu günlerde oldukça önemlidir. Ülkemizdeki yüksek siyasi katılım oranları gelecek için umut vermektedir.

“Demokrasilerde, vatandaşların oy verirken siyasal bilgiyi temel alıp karar vermesi gerekmektedir. Tabi ki bu durum belirli bir seviyede siyaset bilgisini gerektirmektedir.” (Vatansever, 2018) Bu bağlamda siyasi temsilcilerimizi nasıl seçtiğimizi, onların görev ve sorumluluklarını da iyice öğrenmemiz gerekmektedir. Bu sayede daha bilinçli oy verip temsilin daha doğru olmasını sağlayabiliriz.

Kaynakça

Kaynakça

KAYNAKÇA

Gözler, Kemal (2015). Anayasa Hukukuna Giriş. Bursa: Ekin Yayınları. (2015)

Çam, Esat (1995). Siyaset Bilimine Giriş, İstanbul: DER Yayınları.

Heywood, Andrew (2007). Siyaset, Ankara: Adres Yayınları

2972 Sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun, (1984) T.C. Resmi Gazete. 18285.18 Ocak 1984.

Vatansever, Ahmet Faruk (2018).  Siyaset Psikolojisi: Bireyin Siyasal Davranışını Etkileyen Unsurlar  ve Oy Verme Eğilimi.  TESAD https://www.tesadernegi.org/siyaset-psikolojisi-bireyin-siyasal-davranisini-etkileyen-unsurlar-ve-oy-verme-egilimi.html

DİPNOTLAR

[1] Çam, 1995, s. 388.

[2] Heywood, 2007, s97.

[3]Gözler, 2015, s.124

[4] 2972 Sayılı Kanun, 1984.

[5] 2972 Sayılı Kanun, 1984.

[6] 2972 Sayılı Kanun, 1984.

Yazar Hakkında

Ahmet F. Vatansever / TESA Siyaset Masası Araştırmacı Yazarı

İstanbul Üniversitesi

Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Mezunu

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir