Othello & Desdemona
en.wikipedia.org

Othello veya Arap’ın İntikamı

Othello & Desdemona
en.wikipedia.org

Herkesçe bilinir; Kıbrıs Osmanlılar tarafından 1570-71 yılları içinde 11 aylık bir kuşatmayla ele geçirilir. Bu fethi -veya öte taraftan işgali- İnebahtı Deniz Muharebesi izler, ardından o bilindik cevap verilir Sokullu tarafından: “Biz Kıbrıs’ı almakla sizin kolunuzu kestik, siz donanmamızı bozmakla bizim sakalımızı tıraş ettiniz. Kesilen kolun yerine yenisi gelmez fakat kesilen sakalın yerine daha gür çıkar.” Az bilinen bir gerçeği dile getirmek gerekirse Don Kişot’un yazarı Cervantes bu muharebede esir alınmıştır.[1]

Her tarihi ve sosyolojik olguda olduğu gibi Kıbrıs konusu da sanata, edebiyat köşelerine ve dolayısıyla tiyatro sahnesine, opera eserine dönüşmüştür. Önce Decameron ile tanınan Boccacio’nun aynı adlı eserine öykünerek oluşturulmuş “Gli Hecatommithi” adlı eser Cinthio tarafından yazılır, bu masalın Shakespeare tarafından Othello ismiyle tiyatro oyununa dönüştürüldüğü varsayılır[2] ve son olarak bir doğu masalını anlatan bu oyun Guiseppe Verdi’nin bestelemesi ile libretto olarak operada kullanılmıştır.[3]

 

[1] Detaylı bilgi için bakınız: Halil İnalcık, Devlet-i ‘Aliyye 1. Cilt

[2] Aziz Çalışlar, Shakespeare Sözlüğü

[3] Jan Kott, Çağdaşımız Shakespeare

 

Othello; Venedik’in hizmetinde siyahi bir komutandır ve Venedikli güzel Desdemona ile gizlice evlenmiştir. Desdemona’nın babası Brabantio ile Senato’ya Desdemona’ya olan sevgisini anlatmaya çalıştığı bir sırada Kıbrıs’ta savaşın patlak verdiği haberinin gelmesi üzerine Venedik’ten ayrılmak zorunda kalır. Desdemona, yanında Othello’nun teğmeni Iago olduğu halde peşinden gider; Iago, kendisi yerine Cassio’nun yükseltilmiş olmasından ötürü Othello’ya öfkelidir, Cassio’nun sarhoş olmasını sağlayarak, yakışıksız davranışı yüzünden rütbesini yitirmesine neden olduğu gibi, Othello’nun kendisini bağışlaması için Desdemona’ya başvurmasını söyler; bu arada, Othello’ya da Desdemona ile Cassio arasında bir ilişki olduğunu hissettirir. Daha sonra da Desdemona’nın düşürdüğü ve karısı Emilia’nın bulduğu mendili Cassio’nun sevgilisi Bianca’ya verirken, Othello’nun tanıdığı işlemeli mendili görmesini sağlar. Böylece, Othello, Desdemona’nın kendisini Cassio’yla aldattığına kanaat getirir. Amansız bir öç alıcı kimliğine bürünen Othello, bundan böyle Desdemona’nın başkalarıyla da kendisini aldatmasını önlemeyi kendine görev bilir. Iago’dan Cassio’yu öldürmesini ister; ancak Iago’nun adamı Roderigo bu girişimde başarısızlığa uğrayınca, Iago kendisini ele vereceği korkusuyla Rodergio’yu öldürür. Othello da Desdemona’yı yatağında boğar. Ancak, kocasını sorgulayan Emilia, gerçeği kavrar. Iago, Emilia’yı öldürürken, kendisi de tutuklanır. Othello, kendini bıçaklayarak Desdemona’nın yanı başında ölür. Cassio, yönetimi ele alır.[1]

[1] Aziz Çalışlar, Shakespeare Sözlüğü

 

Othello & Iego & Cassio
verityandliterature.wordpress.com

Bir tarihi konunun bu kadar göz önünde tutulması yanı sıra kültürel sermaye açısından Othello; çeşitli noktalarda ilgi çekici olma özelliğini hala korur. Çünkü Othello, Shakespeare’in başrolünde siyahi bir karakter kullandığı tek oyundur. Hatta Mağrip kökenli Othello Türkiye’de 1930 ve 1940 yılları süresince çeşitli kumpanyalarca “Arap’ın İntikamı” adıyla oynanmıştır. Othello’nun Mağripli oluşu; Titus Andronicus’ta Aaron karakteri gibi veya Venedik Taciri’ndeki Fas Prensi gibi yan rollerde, oyunun ikinci veya üçüncü halkasını değil direkt olarak merkezini doldurur. Bizatihi oyun Othello’nun Mağripli oluşu üzerine açılır.

 

Iago: … Kocamış bir kara koç, kuzunuza atlıyor. (Othello, 1.1)

 

Iago: … Bir Berberi küheylanı çullanacak kızınıza;

Torunlarınız size kişneyecek, yarış atlarınız hışmınız,

İspanyol atlarından akrabalarınız olacak! (Othello, 1.1)

 

Klasik akım eleştirmenlerinden Thomas Rymer; Othello konusunda çok katı düşünceler ortaya atarak bir siyahiden general olamayacağını, böylesi bir generale Türklere karşı savaşacak bir ordu emanet edilemeyeceğini, Desdemona’nınsa böyle bir evlilik yapmaya olanağı olmadığını belirtir. Bu oyun Rymer için barbarcadır, gerçeğe aykırı, uydurma bir oyundur.[1] “…Bu fabldan çıkarılacak ders çok öğreticidir. İlkin, bu tüm nitelik bakirelerine bir uyarı olabilir. Yine de ebeveynin rızası olmaksızın, Mağribilerle kaçıyorlar. İkinci olarak, çamaşırlarına iyi bakmaları yolunda bu, tüm iyi kadınlara iyi bir uyarı olabilir. Üçüncü olarak, kocalara ders olabilir. Kıskançlıktan trajik hale gelmeden önce, kanıtlar matematiksel olabilir.”[2]

[1]Thomas Rymer, A Short View of Tragedy

[2]Thomas Rymer, A.g.e

Desdemona
en.wikipedia.org

Bu değerlendirme ilgi çekici diğer bir noktaya götürür. Othello metni, Shakespeare’in birtakım eserlerinde denk geldiğimiz kadın figürü dışında Desdemona’yı farklı bir noktaya koyar. Hırçın Kız’daki oyun ismiyle müsemma Katherine(Kate), Kral Lear’ın o hırs azgını büyük kızları Goneril ve Regan veya Macbeth’in en az Goneril kadar hırsından körleşmiş karısı Leydi Macbeth gibi kötücül bir tutkuya sahip değildir. Kaldı ki Kuru Gürültü oyunundaki gibi bilinçli bir kadın timsali olan Beatrice de Desdemona ile karşılaştırılamaz. Shakespeare’in kadınları arasında Desdemona Kral Lear’ın üçüncü kızı Cordelia kadar grotesk bir figür olmaktan çıkamamıştır. Oysa Cordelia’nın ilk perdedeki gereksiz saflığı Desdemona’nın Othello’yu koşulsuz kabulüne ve ona duyduğu tutkunun şiddetine benzetilebilir.

Cordelia: (Kendi kendine) Ah, Zavallı Cordelia! Ama hayır, neden zavallı olayım?

Sevgim her türlü sözden daha gerçek, daha derin değil mi? (Kral Lear, 1.1)

Desdemona: Bugüne kadar kızınızdım. Ama bu da kocam işte,

Annem de sizi babasından üstün tutardı,

Ben de aynı hakkı Mağripli efendim için kullanıyorum. (Othello, 1.3)

 

Desdemona: … Beni de işe yaramaz bir kişi olarak bırakırsanız geride,

Benden çalmış olursunuz ona olan sevgimin haklarını.

Üstelik onun acı yokluğu dayanılmaz bir yalnızlığa iter beni.

Onun için, izin verin gideyim onunla birlikte (Othello, 1.3)

Othello_and_Desdemona_in_Venice_by_Théodore_Chassériau
tr.wikipedia.org

Shakespeare’in bir çeşit hamartia kullandığını iddia etmek aslında oyunu hem Aristotelyen kurama oturtacak hem de oyun sonunun kavramak açısından yardımcı olacaktır. Oyun, Othello’nun Desdemona’ya inanmayarak Emilia’nın kanıtına güvenmesi veya yine onun sözüne karşılık Iago’yu kendine sadık görmesi oyunun prologos kısmında inşa edilen tüm değer yargılarının -kudret, soyluluk, saflık, inanç, bağlılık, sadakat- gözden geçirilmesini hatta değiştirilmesini sağlayacaktır. Desdemona’nın Othello tarafından katli ve ardından Othello’nun intiharı tüm oyun durumunu sonlandıracak, tıpkı Oidipus’un ve İokaste’nin intiharlarından sonra yazgının ikili arasından çıkıp Kreon ve Antigone arasında başlayacak olan yazgıyı doğurması gibi.

 

Kaynakça

Aristoteles, Poetika, Can Sanat Yayınları, 2014

Aziz Çalışlar, Shakespeare Sözlüğü, MitosBOYUT Yayınları, 1994

Halil İnalcık, Devlet-i ‘Aliyye “Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-1”, İş Bankası Kültür Yayınları, 2017

Jan Kott, Çağdaşımız Shakespeare, MitosBOYUT Yayınları, 1999

Sevda Şener, Dünden Bugüne Tiyatro Düşüncesi, Dost Kitabevi, 2012

Sophokles, Kral Oidipus, İş Bankası Kültür Yayınları, 2012

Thomas Rymer, A Short View Of Tragedy, 1693

William Shakespeare, Hırçın Kız, İş Bankası Kültür Yayınları, 2016

William Shakespeare, Kral Lear, İş Bankası Kültür Yayınları, 2009

William Shakespeare, Macbeth, İş Bankası Kültür Yayınları, 2012

William Shakespeare, Othello, İş Bankası Kültür Yayınları, 2008

William Shakespeare, Titus Andronicus, İş Bankası Kültür Yayınları, 2014

William Shakespeare, Venedik Taciri, İş Bankası Kültür Yayınları, 2012