Osmanlı Kadın Hareketi

Osmanlı’da Kadın Örgütlenmesinin Başka Bir Boyutu: Dernekler

Kadınlar uzun yıllar boyunca tüm dünyada arka planda kaldı hatta yok sayıldı. Ama tarihte olan bazı olaylar uyanışa vesile oldu. Osmanlı’ya baktığımızda ise Tanzimat Fermanı ile başlayıp İkinci Meşrutiyet’in ilanı ve ardından Cumhuriyet’e giden bir modernleşme sürecini görürüz. Daha önceki yazımda Osmanlı’da kadınların dergiler üzerinden varlığını göstermeye çalıştığını anlatmıştım. Bu yazıda ise göstermeye çalıştığım nokta, gerek Türk olsun gerekse başka milletlerden kadınlar bir araya gelip sorunlarını çözmeye çalışmışlardır. Farklı amaçlarla toplanan bu kadınlar tüm idealistlikleriyle bu dünyada var olduklarını göstermişlerdir.

1.Şefkat-i Nisvan

1898’de Selanik’te Emine Semiye tarafından kurulmuştur. Bu derneği anlatmadan önce biraz Emine Semiye’den bahsetmek istiyorum. Emine Semiye, Ahmet Cevdet Paşa’nın kızı ve Fatma Aliye’nin kardeşidir. İsviçre ve Fransa’da eğitim alan Emine Semiye gerek dernek gerekse de basın işlerinde aktif rol almıştır. Birçok alanda faaliyet gösteren Emine Semiye’nin kurduğu derneklerden biri Şefkat-i Nisvan’dır. Bu dernek yardımlaşma derneğidir. 1897’deki Osmanlı-Yunan savaşı şehitlerinin ailelerini desteklemek amacıyla kurulmuştur.[1] Ayrıca Selanik, Edirne, İstanbul, Konya ve Samsun’da da şubesi vardır. Yukarıda da bahsettiğim gibi sadece dernekle sınırlı kalmamış, Fatma Aliye ile birlikte Hanımlara Mahsus Gazete’ de yazarak sesini duyurmuştur. Öğretmenlik, gönüllü hemşirelik gibi meslekleriyle de topluma hizmet etmiştir.

2.Osmanlı Kadınları Şefkat Cemiyet-i Hayriyesi

1908’de Selanik’te kurulan bu derneğin amacı kimsesiz kadınlara ve çocuklarına yardım etmektir. Bu dernek için vurgulanması gereken nokta Kadın dergisinin katkılarıdır. Kadın dergisi basın yolunu kullanarak bu derneği desteklemiş ve gösterdiği bu destekle de birçok kişinin desteğini sağlamıştır. Her perşembe günü düzenli olarak toplanan dernek, üyelerini para ve çeşitli eşyalar toplamakla yükümlü kılıyor, düzenli pazarlarla bu eşyaları satarak elde edilen geliri yoksul kadınlara veriyordu. Satılmayan mallar da yoksul kadınalar veriliyordu.[2]

3.Cemiyet-i Hayriye-i Nisvaniye

cemiyet-i hayriye-i nisvaniye

10 Kasım 1908’de Selanik’te Zekiye Hanım tarafından kuruldu. Bu dernek kız çocuklarının eğitim ihtiyacını karşılamaya ve bu alandaki eksiklikleri gidermeye yöneliktir. Derneğin geliri üye aidatlarından ve derneğe gelen yardımlardan oluşuyordu. Yine bu dernek için de Kadın dergisinin rolü yadsınamaz. Geliri arttırmak için elişlerinden oluşsan kermes yapmış ve piyangolar düzenlemişler.[3]Kadın dergisi de bunlardan bahsetmiştir.

4.Osmanlı Türk Hanımları Esirgeme Derneği

9 Nisan 1913’te Nezihe Muhiddin tarafından kuruldu. Kuruluş tarihine baktığımızda Balkan Savaşları’ndan hemen sonra kurulduğunu görüyoruz. Balkan Savaşları böyle bir derneğin kurulması ihtiyacını doğurmuştur. Savaş sonunda yoksul ve kimsesiz kadınlara, çocuklara yardım etmek amacını güden dernek kızların eğitim ihtiyaçlarına da yönelmiştir. Ayrıca derneğin programı incelendiğinde İttihat Terakki Kız Sanayi Mektebi’ne yardım etmek amacının da olduğu görülmektedir.

5.Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyet-i İslamiyyesi

1916 yılında Enver Paşa tarafından kurulan bu derneğin kadınlar için kurulduğunu görüyoruz. Lakin hiç kadın üyesinin olmaması şaşırtıcıdır. Ve bu durum Kadınlar Dünyası’nda eleştirilmiştir. Kuruluş tarihine bakıldığında Birinci Dünya Savaşı’nın etkileri bu derneğe yansımıştır. Çünkü erkeğin cepheye gitmesiyle kadın iş hayatına girmek zorunda kalmış, bununla birlikte istihdam alanlarına ihtiyaç duymuştur. Ve bu derneğin amacı adından da anlayacağımız üzere kadınlara istihdam alanı yaratmaktı. Bu konuda da oldukça etkili olmuştur. Cemiyet aracılığıyla kadınlardan gönüllü asker amele taburları oluşturuldu. İstanbul’da Birinci Ordu tarafından oluşturulan Birinci Kadın İşçi Taburu geri hizmette kadınlara istihdam alanı açtı.[4] Bu dernek sayesinde kadınlar pek çok alanda boy göstermeye başladılar. Bunlara ek olarak dernek zorunlu evlilik politikası gütmüştür. Aile hayatının çöküşünü önlemek amacıyla evliliği özendirmeye çalışmıştır.

6.Teali-i Nisvan Cemiyeti

28 Nisan 1913’te Halide Edip ve arkadaşları tarafından kuruldu. Derneğin, üyelik için bazı koşulları vardı. Bu koşullar kadının kültür düzeyini artırmaya, kadını geliştirmeye yönelik koşullardı. Mesela Türkçeyi çok iyi okuyup yazma ve İngilizce derslerine devam etme zorunluluğu. Dernek merkezinde bunun için İngilizce kursu veren bir dershane açılmıştı.[5] Ve dernek konferanslar düzenlemiş, derslere katılım sağlayanlara bu konferansları dinleyebilme hakkı verilmiştir. Ayrıca Nezihe Muhiddin bu cemiyetin de üyesidir.

7.Hilal-i Ahmer Cemiyeti Hanımlar Heyeti

Hilal-i Ahmer Hanımlar Heyeti

1911’de Dr. Besim Ömer Paşa tarafından kurulmuştur. Bunun amacı ise bir savaş dönemi ardından kimsesizlere yardım etmektir. Kurucusu tarafından konferanslar verilmiş, başta sağlık olmak üzere pek çok konuda kadınlar bilinçlendirilmiştir. İlerleyen yıllarda özellikle Birinci Dünya Savaşı sonrasında dernek üyelerinin katlanarak artmış, üyeler gerek cephede gerekse de cephe gerisinde hastanelerde gönüllü hemşirelik yapmışlardır. Daha sonra Halide Edip de aynı amaçla yürüyen Kırmızı Ay cemiyetini kuracaktır. Geçmişteki bu çalışmalar günümüzde de Kızılay’ ın sayesinde devam etmektedir.

8.Çerkez Kadınları Teavün Cemiyeti

Çerkez Kadınları Teavün Cemiyeti

Resmi olarak 19 Mayıs 1919 tarihinde (bazı kaynaklarda 1918 yılında kurulduğu geçmektedir.) kurulan derneğin kurucuları; Hayriye Melek Hunç (Xunç), Makbule Berzek, Emine Reşit Zalique, Seza Polar-Üçer (Pooh), ve Faika Hanımdır.[6] Bu derneğin amacı Çerkez çocukların kendi geleneklerini, dillerini kısacası kendilerini bilerek yetişmelerini sağlamaktır. Hatta bunun için kız ve erkeklerin bir arada okudukları bir okul açmışlar ve okulun müdürü de Seza Polar(Pooh) olmuştur. Derneğin tüzüğünde bu okulun dilinin Türkçe ve Çerkezce olacağı ve yanında yabancı dil eğitimine de önem verileceği belirtilmiştir. Ayrıca sadece kadın ve çocuklara değil yokluk içinde olan cinsiyet fark etmeksizin herkese terzilik, dokumacılık gibi çeşitli işler öğretilerek bunlara istihdam sağlamak da amaçları arasındadır. 1923’te Lozan Antlaşması’ nın imzalanmasıyla hem dernek hem de okulları kapatılmıştır.

9.Kürt Kadınları Teali Cemiyeti

Kürt Kadınları Teali Cemiyeti

1919 yılında İstanbul’da kurulan bir dernektir. Bu dernek adından da anlaşılacağı üzere Kürt kadınlarının her türlü gelişimlerine yardım etmek amacıyla kurulmuştur. Özellikle bazı zorunlu göçler sebebiyle zor durumda kalan, sefalet içinde olan Kürt yetim ve kadınlara ya iş bularak ya da parasal yardımda bulunmuşlardır. Ayrıca cemiyete üye olmak için Kürt kadın olmak gerekmiyor. Sadece istedikleri şey Kürtlere saygılı olmaktır. Bu dernek de Çerkez Kadınları Teavün Cemiyeti gibi kapattırılmıştır.

10.Osmanlı Müdâfaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti

Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan

28 Mayıs 1913’te kurulan feminist bir dernektir. Mezhep ayrımı gözetmeksizin her kadına kapısı açıktır.  Bu derneğin önemli bir özelliği Kadınlar Dünyası dergisini kullanmasıydı. Çeşitli duyurularını dergi aracılığıyla yapıyor, bu yolla da dermek kendisini kamuoyuna duyurmuş oluyordu. Kadınların çalışma hayatı, eğitim süreçleri, dışarıda giydiği kıyafetlere kadar pek çok alanla ilgilendi. Kadının her alanda olması gerektiğini savunuyorlardı. Bununla ilgili Belkıs Şevket örneğini vermek gerekir. Dernek üyesi olan Belkıs Şevket pilot eğitmeni Fethi Beyle birlikte uçmuştur. Bu anlamda bir ilk yaşanmış ve tarihimize geçmiştir. Kadınların kamu kurumlarında çalışmalarından tutun birçok alanda kadının varlığını göstermeye çalışan ve kadını bilinçlendirmek gayesi güden bir dernektir. Açtıkları bu yolda ise daha sonraları dernek düzeyinde olmasa bile kadınlar bir araya gelmişlerdir.

 


Kaynakça

Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, Metis Yayınları

Berna Yürüt, Tanzimat Sonrası Osmanlı Kadın Hareketi ve Hukuki Talepleri, TBB Dergisi, 2017 ( Özel Sayı)

Yeni Harflerle Kadın Yolu/Türk Kadın Yolu (1925-1927), Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı 20. Yıl Özel Yayını, Hazırlayan: Nevin Yurdsever Ateş

Şahika Karaca, Modernleşme Döneminde Bir Kadın Yazarın Portresi: Emine Semiye Hanım, bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, bahar 2011, sayı 57

Zafer Toprak, Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti, Kadın Askerler ve Milli Aile, Tarih ve Toplum, sayı 51, Mart 1988

Bianet, Nisan Kadın Tarihçesi, 17 Temmuz 2002, https://m.bianet.org/bianet/kadin/11678-nisan-kadin-tarihcesi (ET: 20.04.2019)

Radikal, Osmanlı’da Hak Savaşları, 12 Mart 2006, http://www.radikal.com.tr/yorum/osmanlida-hak-savaslari-774218/ (ET: 20.04.2019)

Habertürk, Osmanlı’da Kadın: Kafeste Değil Dernekte, 5 Mayıs 2013, https://www.haberturk.com/yazarlar/nihal-bengisu-karaca/841634-osmanlida-kadin-kafeste-degil-dernekte ( ET: 20.04.2019 )

Kızılay Tarih, Dünyanın İlk Kızılay’ı Dünyaya Hilali Armağan Eden Kızılay, http://kizilaytarih.org/dosya001.html ( ET: 21.04.2019 )

Kafkasevi, Kuruluşundan Kapanışına Çerkes Kadınları Teavün Cemiyeti, 8 Şubat 2012, http://www.kafkasevi.com/index.php/article/detail/441 ( ET: 21.04.2019 )

Bianet, Kürt Kadınları Teali Cemiyeti, 5 Mart 2003, https://m.bianet.org/bianet/kadin/17100-kurd-kadinlari-teali-cemiyeti ( ET: 21.04.2019 )

Çatlak Zemin, 28 Mayıs 1913: Feminizm sözcüğünü kullanmaktan çekinmeyen Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti kuruldu, 28 Mayıs 2018, https://catlakzemin.com/28-mayis-1913-feminizm-sozcugunu-kullanmaktan-cekinmeyen-osmanli-mudafaa-i-hukuk-i-nisvan-cemiyeti-kuruldu/ ( ET: 21.04.2019 )

[1] Şefika Kurnaz, Osmanlı Kadın Hareketi’nin Öncü İsimlerinden Emine Semiye’nin Siyasal Portresi

[2] Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, Metis Yayınları, s.88

[3] Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, Metis Yayınları, s.90

[4] Zafer Toprak, Osmanlı Kadınları Çalıştırma Cemiyeti, Kadın Askerler ve Milli Aile, Tarih ve Toplum, sayı 51, Mart 1988, s.34-38

[5] Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, Metis Yayınları, s.97

[6] Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, Metis Yayınları, s.104