Ana Sayfa / Listelerimiz / Kültür Sanat Listeleri / Osmanlı Döneminde Ortaya Çıkan Kadın Dergileri

Osmanlı Döneminde Ortaya Çıkan Kadın Dergileri

Tarihe baktığımızda kadınların erkeklerden aşağıda bir varlık olarak nitelendirildiklerini, en temel haklardan bile mahrum kaldıklarını, eşitlik diye bir şeyden kesinlikle söz edilmediğini görürüz. Bu bir sorundu ve bu sorunun çözülmesi gerekiyordu. Bundan dolayı da on dokuzuncu yüzyılın sonu yirminci yüzyılın başında dünyada bir kadın hareketi ortaya çıktı. Ve kadınlar da bazı hakları elde etmeye başladılar. Tabi bu durum burada yazdığım kadar kolay olmamıştır. Konu itibariyle bu yazım sadece Osmanlı Imparatorluğu üzerinden ilerleyecektir. Diğer devletler belki başka bir araştırmanın konusu yapılabilir. Şimdi Osmanlı’ya baktığımızda aslında on sekizinci yüzyıldan itibaren modernleşme konusunda bir değişim var ama asıl değişim on dokuzuncu yüzyıldan itibaren gerçekleşecektir. Bu süreçte Tanzimat’ın ilanı oldukça etkilidir. Bu durum kadın dergiciliğine zemin hazırlayacak ve ilk meyvelerini de bu dönemde verecektir. O zamana kadar ev içinde anne ve eş göreviyle sınırlandırılan kadın bu gelişmelerle birlikte artık toplumda farklı bir statü kazanmak isteyecektir. Bu sürecin gerçekleşmesinde ve onu takiben böyle bir isteğin çıkışında basının rolü büyüktür. İkinci Abdülhamit tahta çıktıktan sonra gazete ve dergiler üzerinde sıkı bir kontrol yapsa da bu durum ilerlemeye  devam etmiştir. Ayrıca İkinci Meşrutiyet’in ilanı da dergiler üzerinde olumlu bir etki yapmıştır.

Gazete olarak baktığımızda aslında daha önceleri Osmanlı topraklarında yaşayan azınlıklar kendi dillerinde gazeteler çıkarmışlardır. Dergiler ise gazetelerden daha sonra çıkacaktır. Ayrıca dergiler gazetelere göre daha dalgalı bir seyir izlemiştir. Ayrıca o dönemde dergiler ilk etapta gazetelere ek olarak çıkartılmıştır.

Dergiler ve gazeteler kadınların kendilerini ifade etmeleri açısından önemlidir. Kadın dergilerinin ortaya çıkış amacı, hem kadınların yazma konusunda çekimserliğini gidermek onlara özgüven sağlamak hem de çeşitli sıkıntı ve taleplerini duyurmaktır. Yapılan araştırmalara göre Istanbul kütüphanelerinde yayınlanmış 38 Türkçe kadın dergisi bulunmaktadır.[1]

Terakki-i Muhadderat

İlk kadın dergisidir. 1869 yılında Terakki Gazetesi’ne ek olarak Ali Raşit tarafından yayımlanmıştır. Haftalık olarak 48 sayı çıkmıştır. Bu dergide Osmanlı’daki kadının konumuna yönelik eleştiriler yapılmış, aynı zamanda bazı kadınların mektuplarına da yer verilmiştir. Bu mektuplarda kadınların kimlikleri belirtilmemiştir. Gazetenin 104. sayısındaki bir yazıda vapurlarda kadınlara ayrılan yerlerin kötülüğünden yakınılmış , erkeklerle aynı ücreti ödemelerine karşın böyle hor görülmelerinin nedeni sorgulanmıştır.[2] Ayrıca kadınların eğitimi konusu da bu dergide yer almıştır.

Ayine

4 Kasım 1875’te çıkmıştır. Sahib-I imtiyaz vekili Mahmud Hamdi’dir. Bu dergide imza ve başlıklara pek rastlanmaz. Görsel materyal de bu dergi ve daha birçok dergide kullanılmamıştır. Bu dergide kadınlarla birlikte çocuklar da hedef kitledir.  Aile içi ilişkiler, çocuk sağlığı gibi konular işlenmiştir.

İnsaniyet

Mahmud Celaleddin tarafından 1883 yılında çıkarılan bir dergidir. Aylık olarak çıkmıştır. Derginin amacı kadınları aydınlatmaktır.

Şükûfezar

1886’da çıkmaya başlayan ve günümüze ilk beş sayısı ulaşan bir dergidir. Diğer dergilerden farkı ve önemi sahibinin ve yazı kadrosunun tümüyle kadınlardan oluşmasıdır. Derginin sahibi Arife’dir. Amacı ise, kadının varlığını kamuoyuna duyurmaktır.

Mürüvvet

İlk sayısı 28 Şubat 1888’de son sayısı da 23 Nisan 1888’de yayımlanan dergi ilk kez yazıları; haberler, edebiyat, terbiye ve ahlak gibi konu başlıklarına ayırmıştır. Bu dergi de Mürüvvet Gazetesi’nin bir eki olarak çıkmış fakat ilk etapta gazeteyle eş zamanlı çıkmamıştır. Araştırmalara göre dördüncü sayısından itibaren gazeteyle birlikte çıkarıldığı görülmektedir.

Parça Bohçası

1889 ‘da yayımlanan bu dergi Hatice Semiha ve Rabia Kâmile Hanım tarafından çıkarılmıştır. Tek sayı yayımlanmış bir dergidir.

Hanımlara Mahsus Gazete

1895 yılında yayımlanmaya başlamıştır. Başyazarı ve yazı kadrosunun çoğu kadındır. Derginin sahibi Tarik Gazetesi başmuharriri İbn-ül Hakkı Mehmet Tahir’dir. Fatma Aliye bu derginin önemli yazarlarından birisidir. Ayrıca kendisi ilk Osmanlı kadın yazarı olarak bilinir. 1895’ten 1908’e kadar ayakta kalmış dergi uzun soluklu bir kadın dergisidir. Ayrıca bu gazetede terzilikle ilgili yazılar da vardır. Çünkü Tanzimat’la birlikte modayı takip etme isteği oluşmuştur. Bu yazıları Gülistan İsmet yazmıştır. Kendisi aynı zamanda terzidir. Hatta kendi kendine terzilik ile ilgili bir yazı dizisi hazırlamıştır. Bir de bu dergi bünyesinde Hanımlara Mahsus Gazete Kütüphanesi kurulmuştur. Okurların mektuplarına da yer verilmiş olan bu gazete, altı aylık hasılatının yüzde beşini kimsesiz kızlara gelinlik ve çeyiz parası olarak ayırmış, yetim çocuklar için de benzer uygulamalar yapmışlardır.[3]

Âlem-I Nisvan

1906’da İsmail Gaspıralı tarafından Kırım’da çıkarılmıştır. Bu dergi Kafkasya’da yaşayan Müslüman kadınlara yönelik bir dergidir.

Demet

İkinci Meşrutiyet’in ilanından sonra çıkarılan dergilerdendir. 1908’de Hilal Matbaası tarafından basılmaya başlanmıştır. 11 Ocak 1909’da yayım hayatı sona erecektir. Bu derginin en önemli yanı ise, kadınların siyasi yazılarla ilk defa bu dergiyle karşılaşmış olmalarıdır. Kadınların eğitiminin ne kadar önemli olduğunu ve ilerlemenin gerekliliğini vurgulayan bir dergidir. Bu dergide kadınların yanı sıra ünlü erkek yazarlar da yazmışlardır. Ayrıca bu dergide Halide Edip’in de imzası vardır.

Mehasin

Sahibi Mehmet Rauf olan bu dergi, Eylül 1908’de çıkarılmıştır. Ancak 12 sayı çıkmış olan bu dergi, renkli ve resimli yayımlanan ilk dergidir. Bu derginin bir diğer önemli özelliği kendi içinde promosyonlara ve çekilişlere yer vermesidir.

Kadın

20 Ekim 1908 ve Mayıs 1909 arasında yayımlanmıştır. Haftada bir kez ve pazartesi günleri çıkar. Kız okullarına ücretsiz olarak gönderilen bu dergi kadınların toplumda uğradıkları haksızlıkları, eğitimini, toplumsal katılımı gibi konuları ele alır.

Kadınlar Dünyası

Ulviye Mevlan’ın çıkardığı bu derginin amacı, kadınlar için yeni bir dünya yaratmaktır. 1913’ten 1921’e kadar ayakta kalma başarısı göstermiş bir dergidir. Ayrıca feminizmi kendi hareketleri için tanımlayıcı bir terim olarak kullanmışlardır. Ayrıca Ulviye Mevlan’ın eşi Rifat Mevlan da Erkekler Dünyası’nı yayımlamıştır.

İnci

1919’da Sedat Simavi tarafından çıkarılmıştır. Bir kadın dergisi olmasına rağmen erkeklerin yazıları çok daha fazladır. Ve doğal olarak bu dergide anlatılanlar erkeklerin kadınlar hakkındaki düşünceleri olmuştur. Bunun sonrasında devamı niteliğinde Yeni İnci çıkarılacak, bunda da kadınların sayısının iyice azaldığını göreceğiz.

Ev Hocası Dergisi

1923’te tek sayı çıkabilmiş bir dergidir. İkdam Matbaası’nda basılmıştır. Sahibi ve müdürü Ahmet Edip olup ilk makale de yine Ahmet Edip’e aittir. İçinde Ziya Gökalp’in de şiiri bulunur. Moda, saç bakımı ve sağlık gibi konulara değinilmiştir.

Kaynakça

Selçuk ÇIKLA, Tanzimat’tan Günümüze Gazete-Edebiyat İlişkisi

Kenan DEMİR, Osmanlı’da Dergiciliğin Doğuşu ve Gelişimi(1849-1923),Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi sayı:9 Nisan 2016

Neslihan KILIÇ, Osmanlı Kadın Dergilerine Bir Örnek:Mürüvvet, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi cilt:4 sayı:3 ,2015

D. Oylubaş KATFAR, Kadın Dergilerinde Öncü Bir Erkek Ahmet Edip ve Ev Hocası Dergisi, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, sayı:6/4/2017

Tülay KESKİN, Demet Dergisi’nde Kadın ve İlerleme Anlayışı

Serpil ÇAKIR, Yüzyıl Öncesinin Kadın Mücadelesi:Osmanlı Kadın Hareketi, Nevşehir Üniversitesi Bülten, 8 Mart Dünya Kadınlar Günü Özel Eki, Mart 2012

Mine DEMİR, Osmanlı Kadınları Arasında Modanın Yaygınlaşmasında Bir Araç Olarak Biçki-Dikiş, Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Aralık 2016

Hakan AYDIN, Kadın(1908-1909):Selanik’te Yayınlanan İlk Kadın Dergisi Üzerine Bir İnceleme, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22/2009

Serpil ÇAKIR,Osmanlı Kadın Hareketi,Metis Yayınları

Dipnotlar

[1] Kadın Eserleri Kütüphanesi Bibliyografya Oluşturma Komisyonu’nun yaptığı çalışma

[2] Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, Metis Yayınları, syf 60.

[3] Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, Metis Yayınları, syf 73.

Yazar Hakkında

Ebru Nur Ertürk / TESA Liste Birimi Yazarı

İstanbul Üniversitesi

Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir