Size daha iyi hizmet verebilmek adına sitemizde çerezler bulundurmaktayız. Gizlilik Politikamızı öğrenmek için tıklayınız. Ayrıca kişisel verilerin koruması kanunu kapsamında TESAD ile iletişime geçen her birey, iletişim verilerinin paylaşılmasını ve ilgili TESAD birimlerince kullanılmasını kabul beyan ve taahhüt eder.
nazi sanatı

Nazi Almanyası’nda Sanat Ortamı

GİRİŞ

Sanat tarihi incelendiğinde sanat, birçok sosyolojik, ekonomik ve siyasi durumun içinde yer almış ve hatta etkin bir rol oynamıştır. Dünya tarihinin birçok kritik olayında rol oynadığı gibi aynı zamanda “önemli” kişi ve gruplarla da ismi birlikte anılmıştır. Yirminci yüzyılın kötü şöhretli diktatörü Adolf Hitler bu isimlerden biridir. Hitler denilince akıllara diktatörlüğü, propagandaları, insanlık suçları gibi birçok farklı olay ve imge gelmektedir. Ancak, Hitler ve sanattan söz edilecek olursa yukarıda sayılan olayların yanı sıra sanat, Hitler’in siyasi kariyerinin inşasında yadsınamayacak bir etken olmuştur. Bu yazıda, sanatçı kimliğiyle siyasete atılan Alman diktatörün sanat anlayışı ve Nazi Almanyası’ndaki sanat ortamı incelenecektir.

1.Hitler’in Sanatçı Kimliği

1889 Avusturya doğumlu Adolf Hitler, sanata olan ilgisi sebebiyle mesleki eğitim aldığı Realschule’dan ayrılmış ve ressam olmaya karar vermiştir. Eskizler çizerek kendini geliştiren Hitler’in, resme olan yoğun ilgisi annesi tarafından fark edilmiştir. Annesinin desteğiyle Habsburg koleksiyonunu görmek için Viyana’ya giden Hitler, tablolardan çok mimariden etkilenmiştir. Viyana Akademisinde sanat eğitimi almak istemiş ve giriş sınavlarına hazırlanmak için Heykeltıraş Rudolf Panholzer’den dersler almıştır. Ancak tüm ilgisi ve çalışmasına rağmen iki kez girdiği sınavlardan geçememiştir. Viyana’da bulunduğu zamanlarda mimari yapılara olan ilgisini keşfedip bu yapıları izleyerek birçok eskiz ve suluboya çalışması yapmıştır.[1]

Akademiden iki kez ret cevabı alan Hitler, Münih’e gidip, yaptığı tabloları satarak geçimini sağlamaya çalışmıştır. Tüm bu süre boyunca deneyim edinip belirli bir sanat anlayışı kazanan Hitler, kendi gibi geleneksel anlayışı savunan ve sanat akımlarına karşı duran, bu yüzden sanat piyasasında yer edinememiş kişilerin bir arada olduğu bir sanat topluluğuna üye olmuştur. Nazi Almanyası’ndaki sanat anlayışında bu zümrede edindiği üsluplar da görülecektir. Bu zümre, sanatsal faaliyetlerin yanı sıra muhafazakâr milliyetçi bir anlayışla siyasi propagandalar da yürütmüştür.[2] Tüm bu sürece bakıldığında; Hitler’in sanatçı kimliğinin öne çıktığı yıllarda henüz siyasi bir adımının olmadığını görmek mümkündür. Ancak siyasi ideolojisinin bir dayanağı olarak üye olduğu bu zümrenin, büyük bir etkiye sahip olduğu görülmektedir.

nazi sanatı
Kamusal alandaki mimari yapılarla ilgilenen Hitler’in Viyana’dayken çizdiği suluboya çalışmalarından biri. Kaynak: Tarihi Olaylar[3]
nazi sanatı
Hitlerin çizimiyle bir Avusturya köyü. Kaynak: Tarihi Olaylar[4]
Hitler’in tabloları incelendiğinde figüre çok fazla yer vermediği görülmektedir. Bunun bir sebebi, Viyana Akademisine alınmamasıyla aynı gerekçeyle, mimari öğelere daha fazla ilgisinin olması ve insan figürü çizmekte başarısız olmasıdır.[5] Hitler’in sanata olan ilgisi incelenirken “Almanya’nın Führer’i olmasaydı ve bir ressam olarak hayatına devam etseydi ne olurdu?” sorusu çokça sorulmaktadır. Almanya ve dünya tarihi açısından çok farklı senaryolar düşünülebilmektedir. Ancak Hitler’in geleneksel sanat anlayışı, sanat akımlarına ve farklı etnik kökenlere düşmanlığı üye olduğu sanat zümresi itibariyle ortaya konmaktadır. Bu sebeple, sanatçı Adolf Hitler özelinde bir senaryo yürütülecek olunursa aynı ideoloji ve dünya görüşüyle hayatına devam edeceği ve bu yönde propagandalar yürütmeye devam edeceği düşünülmektedir.

2.Siyasi Propagandalar Eksenindeki “Güzel Sanat” ve “Çirkin Sanat” 

Sanat çalışmalarının topluma yön veren etken bir araç olarak değerlendirilmesi ve siyasi propagandalar için kullanılması Rönesans öncesi kilise dönemine kadar uzanmaktadır. İdeolojik çıkarlar için sanatı kullanan kişi veya grupların sanatı ve sanatçıyı himayesi altına aldığı görülmektedir. Bu noktada sanat, uygar siyasi propaganda olarak değerlendirilmektedir. Propaganda etkinliğinin, her türlü sanatsal faaliyetlere başvurarak kitleler üzerinde etki yarattığı ve teknoloji ilerledikçe buna kitle iletişim araçlarının da dâhil edildiği yadsınamaz bir gerçektir.

Sanatçı kimliğiyle İşçi Partisi’ne üye olan Hitler, siyasete girdikten sonra başarıyı getirecek olan şeyin propaganda olduğunun farkındadır. Bunun sonucunda, 1933 seçimlerini demokratik olmayan bir üslupla ve radyo yayınlarını manipüle ederek kazanmıştır.[6] Bu propagandaların ana fikri, tüm Dünya’nın da bildiği üzere, Alman ırkını üstün sayan ırkçı bir tutumla birlikte Yahudilere olan düşmanlıktır. Bu ideolojiyi sürdüren ve kitlelere yaymak isteyen Naziler, ilk olarak ülkedeki dışavurumcu sinema filmlerini hedef almıştır.[7] Bu filmleri çeken yönetmenlerin yurtdışına kaçmasına neden olan Hitler Hükûmeti, sinema sektörünü propaganda aracı olarak görmeye başlamıştır. Bu sebeple, en ünlüsü Hitler’in de yer aldığı İradenin Zaferi olmak üzere birçok film çekildiği bilinmektedir.

1934 yılında aktrist Leni Riefenstahl’ın çektiği İradenin Zaferi adlı bu belgesel film, dönemin Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi’nin Nürnberg kentinde düzenleyeceği 6. Kongre’nin belgelenmesi için hazırlanmıştır. Bizzat Adolf Hitler ve Joseph Gobbels’in isteği üzerine çekilen film, Birinci Dünya Savaşı’ndan yenilgi ile çıkan Almanya’yı, tekrar ayakları üzerine kaldırmak ve psikolojik yıkımı ortadan kaldırmak iddiasıyla hazırlanan kongrenin tüm dünyaya gösterilmesini sağlamıştır.[8]

İradenin Zaferi gibi Nazi devlet insanlarının konuşmalarının kaydedildiği birçok film vardır. Bu filmlerde öne çıkan unsurlar, ülkenin büyük bir tehlike altında olduğu korkusu ve tek kurtuluş yolunun Nazi Hükûmetine destek vermek olduğudur.

Propagandalarını filmlerle yapmaya başlayan hükûmet, dönemin popüler akımı dışavurumculuğa ve birçok modern sanat akımına savaş açarak, tüm bunların Yahudi emperyalizminden kaynaklandığını ileri sürmüştür. Bu sebeple birçok sanat disiplininde yeni bir tavır yaratma girişiminde bulunarak, yüksek sanat ve aşağı sanat terimlerini kullanmaya başlamışlardır.[9]

nazi sanatı
Büyük Alman Sanatı sergisi ve Yozlaşmış Sanat Sergisi afişleri. Kaynak: Medium [10]
Sanatı bu terimlerle ikiye bölen Nazi Hükûmeti, 1937 yılında Münih şehrinde aynı anda açılan iki sanat sergisi organize etmiştir. Bunlardan biri Große Deutsche Kunstausstellung (Büyük Alman Sanatı Sergisi) diğeri ise Entartete Kunst (Yozlaşmış Sanat Sergisi)dir.[11] Bu sergilerin açılış amacı hükûmetin onayladığı ve onaylamadığı sanat anlayışının halka gösterilmesidir. Yozlaşmış Sanat Sergisi için birçok farklı akıma ait sanat eserleri gerçek anlamlarından çıkarılarak, aşağılayıcı bir propaganda diliyle “teşhir edilmiştir.” Yoğun ilgi gören sergiyi ziyaret edenler, istenildiği gibi sanat çalışmalarıyla ve diğer etnik kökenlerle alay etmiş, yüksek seslerle çalışmalar hakkında kötü yorumlarda bulunmuştur.[12] Buradaki sanat çalışmaları, bir sanat yapıtından çok izlenilen pespaye bir ürün olarak algılanmıştır. Sergilenen eserlerin birçoğu sergi sonrasında satılmak istense de yapılan aşağılayıcı propagandalar nedeniyle satılamadığı için yakılarak tahrip edilmiştir.[13]

nazi sanatı
Yozlaşmış Sanat Sergisi açılışında oluşan kuyruk. Kaynak: Medium
nazi sanatı
Büyük Alman Sanatı Sergisi’ndeki Hitler ve Ziegler. Kaynak: Medium

Yozlaşmış Sanat Sergisi’nin aksine Büyük Alman Sanatı Sergisi’nde sergilenen sanat çalışmaları Hitler’in sanat ideasına uygun olarak seçilmiştir. Buradaki yapıtların genel teması uzun, kaslı bedenleri gösteren büyük heykel ve tablolar ve aynı zamanda kahraman askerlerin tasvirlerinden oluşmuştur. Hitler’in sanat ideasına göre bu eserler, özellikle sarışın ve saf Alman vatandaşlarının ne kadar güçlü ve sağlıklı olduğunu göstermektedir.[14] Sergide yer alan yapıtlar arasında Hitler’in propaganda aracı olarak yaptırdığı afişler de yer almıştır.

nazi sanatı
Kaynak: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi.[15]

SONUÇ

Sanatçı kimliğiyle siyasete atılan kötü şöhretli diktatör Adolf Hitler, siyasi yaşamı boyunca herhangi bir sanat üretimi gerçekleştirmese de propagandaları için sanatla yakın bir temas kurmuştur. Adolf Hitler’in ve gerçekleşen Alman sergilerinin eserleri günümüzde birçok koleksiyona dağılmış durumdadır. İktidarının en sağlam direği olarak görülen propagandaları, Almanya sanat ortamını ikiye bölerek aşağı sanat ve yüksek sanat kavramlarını ortaya çıkarmıştır. Genel bir çerçevede incelenecek olursa sanatsal ifadenin birçok dönemde manipüle aracı olarak kullanıldığı görülmektedir. Rönesans öncesi kilise dönemindeki himayecilik sistemi ve günümüzdeki sanat-sponsor ilişkileri baz alınarak, kendi ideoloji ve fikirlerini topluma yaymaya çalışan kişi ve grupların sanat tarihi boyunca varlığını sürdürdüğünü söylemek doğru olacaktır.

Dijitalleşmenin Sanat Pratiklerindeki Etkisi: Video Sanatı


Kaynaklar

Makaleler

Akgül, Rahşan Fatma. “Nazi Almanya’sında Propaganda Afişleri, “Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi”, (2017) https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/192578 (Erişim Tarihi: 10 Kasım 2021).

Altun, Sibel Uçkaç. “Hitler Almanya’sında Sanat ve Politika, “İstanbul Kültür Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi Dergisi”, 1/5 (2010): 23-39. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/192578 (Erişim Tarihi: 10 Kasım 2021).

Tezler

Yılmaz, Mesut. “Nazi Dönemi Alman Propaganda Sinemasından Bir Örnek: İradenin Zaferi” (Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Maltepe Üniversitesi, 2019.

İnternet Kaynakları

Alkan, Yaşar. “Dejenere Sanat Sergisi”, 2019, https://www.sanatdefteri.net/resim/dejenere-sanat-sergisi/, (Erişim Tarihi: 10 Kasım 2021).

Barker, Godfrey. “2. Dünya Savaşı’nda Nazilerin Sanat Yağması”, 5 Kasım 2013, https://www.bbc.com/turkce/haberler/2013/11/131105_nazi_sanat, (Erişim Tarihi: 10 Kasım 2021).

Erden, Osman. “Adolf Hitler’in Sanat Yaşamı”, 8 Mayıs 2018, https://www.ekdergi.com/adolf-hitlerin-sanat-yasami-naziler-ve-sanat-iv, (Erişim Tarihi: 09 Eylül 2021).

Erdoğan, Kaan. “Nazi Almanya’sında Sanat”, 5 Ağustos 2020, https://medium.com/t%C3%BCrkiye/nazi-almanyas%C4%B1nda-sanat-6509914c1f8d, (Erişim Tarihi: 10 Kasım 2021).

Tarihi Olaylar. “Başarısız Sanatçı Nazi Almanya’sı Lideri Adolf Hitler’in Faşist Olmadan Önceki Resim Çalışmaları”, https://www.tarihiolaylar.com/galeriler/basarisiz-sanatci-nazi-almanyasi-lideri-adolf-hitler-in-fasist-olmadan-onceki-resim-calismalari-649, (Erişim Tarihi: 09 Eylül 2021).

 Dipnotlar

[1] Osman Erden, “Adolf Hitler’in Sanat Yaşamı”, Ek Dergi, 08.05.2018, https://www.ekdergi.com/adolf-hitlerin-sanat-yasami-naziler-ve-sanat-iv, Erişim Tarihi 09.11.2021

[2] A.g.e.

[3]  Tarihi Olaylar, “Başarısız Sanatçı Nazi Almanyası Lideri Adolf Hitler’in Faşist Olmadan Önceki Resim Çalışmaları”, Tarihi Olaylar, https://www.tarihiolaylar.com/galeriler/basarisiz-sanatci-nazi-almanyasi-lideri-adolf-hitler-in-fasist-olmadan-onceki-resim-calismalari-649,  Erişim Tarihi: 09.11.2021.

[4] A.g.e.

[5] Erden, A.g.e.

[6] Sibel Uçkaç Altun, “Hitler Almanya’sında Sanat ve Politika”, “İstanbul Kültür Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi Dergisi”, 1/5, (2010): s. 23- 39 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/192578

[7]  Mesut Yılmaz, “Nazi Dönemi Alman Propaganda Sinemasından Bir Örnek: İradenin Zaferi”, (Yüksek Lisans Tezi), Basım Yeri: İstanbul Maltepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019) s.19

[8] A.g.e.

[9] Altun, A.g.e.

[10] Kaan Erdoğan, “Nazi Almanya’sında Sanat”, Medium, 05.08.2020, https://medium.com/t%C3%BCrkiye/nazi-almanyas%C4%B1nda-sanat-6509914c1f8d, Erişim Tarihi: 10.11.2021.

[11] Yaşar Alkan, “Dejenere Sanat Sergisi”, Sanat Defteri, 2019, https://www.sanatdefteri.net/resim/dejenere-sanat-sergisi/, Erişim Tarihi 10.11.2021.

[12] Erdoğan, A.g.e.

[13] Godfrey Barker, “2. Dünya Savaşı’nda Nazilerin Sanat Yağması” BBC, 05.11.2013, https://www.bbc.com/turkce/haberler/2013/11/131105_nazi_sanat, Erişim Tarihi 10.11.2021.

[14] Erdoğan, A.g.e.

[15] Rahşan Fatma Akgül, “Nazi Almanyası Örneğinde Propaganda Afişleri”, “Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi”, 35, (2017) https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/192578