Ana Sayfa / Yazılarımız / Ekonomi / Araştırma Yazıları / Merkezsizleşmiş “Elektronik Para” : Bitcoin

Merkezsizleşmiş “Elektronik Para” : Bitcoin

Giriş

Teknolojiyle birlikte hızla gelişen dünya, beraberinde sahip olduğumuz bazı düzenleri de değiştirmeye başladı.

Özellikle bilgisayar ve internetin öncülük ettiği bu değişim, sosyal paylaşım ağlarıyla birlikte hızla yaygınlaşmaktadır.[2] Bu ortamda yapılan herhangi bir uygulamanın kişiler arasında hemen yayıldığını ve popüler olduğunu biliyoruz.  Bunlardan biri de sahip olduğu teknolojiyle belki de gelecekte dünya finansal düzenini tamamıyla değiştirebilecek Bitcoin’dir.

2008’de başlayan küresel finansal krizden hemen sonra ortaya çıkan bitcoin, ilk zamanlarda fazla itibar görmemişti. Ancak internet ortamının sağladığı imkânlar sayesinde hızla yaygınlaştı.

Bitcoin, internet üzerinden alışveriş yapılırken üçüncü bir taraf olarak ödemeleri kontrol eden ve işlemleri sağlayan; merkezi finans kurumlarını aradan kaldırarak merkeziyetsiz bir yapı inşa etmektedir.[3] Mucidi tarafından elektronik ödeme sistemi olarak tanımlanan bitcoin, kişiler arasındaki para transferini her an yapabilme imkânı verirken, maliyeti de en aza indirerek cazip hale gelmektedir. Ancak uluslararası alanda ülkeler tarafından ortak bir karar alınmamasından dolayı, bir para birimi olup olmadığı konusunda hâlen tartışılmaktadır.

Bu yazı kısaca bitcoinin ne olduğunu, basit şekilde nasıl çalıştığını, nasıl üretildiğini, nasıl bir teknolojik altyapısının olduğunu ve bunlarla beraber bitcoinin eksilerini ve artılarını ele almıştır.

Bitcoin Nedir?

Bitcoin, 2009 yılında Satoshi Nakamoto isimli bir kişi ya da kişiler tarafından, bir makale ile yayımlandı.

Makalede, “Bitcoin: Eşten Eşte Elektronik Nakit Sistemi[4] olarak tanıtılmaktaydı. Yazıda, banka gibi aracı olan finansman kurumları aradan kaldırarak; merkeziyetsiz, kullanıcıların kendi oluşturdukları ve internet ağıyla birbirlerine para transfer edebileceği dijital para ve ödeme sistemi kurmanın amaçlandığından bahsedilmekteydi.

Makalede bahsedilen bu dijital para birimine ise günümüzde Bitcoin denilmektedir ve kısaltması ise BTC’dir.

Bitcoin aslında sayısal bir dosyadan ibarettir.[5] Bu dosyanın içinde, bitcoini olan herkesin bir hesap numarası ve bunun karşılığında ise sahip olduğu dijital para miktarı vardır. Bu dosya, bitcoin ağında işlem yapan tüm bilgisayarlarda bulunmaktadır, böylece işlemler sadece hesap sahibi ve bir finansal kurumun arasında kalmış olmamakta, aynı zamanda herkes tarafından da görülebilmektedir.

Bu noktada işlemin herkes tarafından izlenebilmesi güvensiz bir ortam oluşturmamakla birlikte, aksine “güven” duyulmasına gerek kalmayan bir ortam yaratmaktadır.Şöyle ki; işlemler kriptografik kanıta dayalı bir sistemle çalışmakta ve böylelikle kullanıcılarına yüksek güvenilirli bir ortam sağlamaktadır.

Bitcoin kullanmak için internet ve bitcoin hesabının olması yeterli olup;  işlemler, onları kayıt altına alan bilgisayar kullanıcıları -madenciler (miners)- tarafından yapılmaktadır.

Bu teknolojiyle birlikte kullanıcılar, işlem yapmak için herhangi bir aracı kuruma ihtiyaç duymamakta ve günün herhangi bir saatinde, dünyanın herhangi bir yerine kolaylıkla para transferi yapabilmektedirler.

Bitcoin, eşlerarası elektronik para sistemi yani “A Peer-to-Peer Electronic Cash System” (P2P) olarak tanımlanıyor. P2P teknolojisi merkezi olmayan bir ağ sistemi özelliğini taşıyor. Her kullanıcı bu ağa katıldığı takdirde hem sunucu hem de bir kullanıcı olabiliyor.[6] Bitcoin bu teknolojiyi kullanarak kripto para ve ödeme sistemi olarak merkesizleşmiş olma özelliği göstermektedir. Geleneksel paranın aksine bir Merkez Bankası’na tabi değildir ve işlem gerçekleştirilmesi ve para arzının artırılması için merkezi olmayan bilgisayar ağına bağlıdır.[7]

Para Transferi ve Blokzinciri Teknolojisi (Blockchain)

Bitcoini olan herkesin aynı zamanda onu tutabileceği dijital bir cüzdanı da bulunmaktadır. Bu cüzdanlar, bilgisayarınızda çevrimdışı olarak da bulundurabileceğiniz gibi internet ortamında bu servisi sağlayan siteler tarafından sağlanabilmektedir.

Cüzdanların güvenliği de kriptoloji ile sağlanmaktadır. Kriptoloji ise, verilerin belli bir sisteme göre şifrelendiği ve yüksek güvenirliğe sahip bir ortamda alıcıya iletilip, deşifre edildiği şifre bilimidir.[8]

Bitcoin hesabı olan kullanıcılar iki türlü anahtara sahiptir; biri sadece kullanıcının kendisinin bildiği özel anahtarı, diğeri ise herkese açık olan genel anahtarıdır. Bu iki anahtar para transferinde bloklara “girdi” ve “çıktı” şeklinde imzalanarak kaydedilmektedir. Örneğin, A kişisi B kişisine bitcoin göndermek istediğinde A kişisi, B kişisinin açık anahtarını yazıyor ve kendi özel anahtarıyla birlikte dijital olarak imzalıyor, sonra bunu genel anahtarıyla birlikte bitcoin ağına gönderiyor. Bu veriler matematiksel bir problem olarak şifreleniyor, işlem ağdaki düğüm -nodes- denilen bilgisayarlar tarafından çözülüp onaylanırsa, kimliğin kontrolü sağlanmış oluyor. Aynı zamanda daha önceden yapılmış olan işlemleri referans alarak yeterli BTC miktarının olup olmadığı da kontrol ediliyor ve yeni işlemle birlikte güncelleniyor. Her işlemde bir önceki işlemin girdisi kullanılıyor ve zincirleme şeklinde  devam ediyor.Ancak burada başka bir husus daha var, gönderilen para bir defadan fazla kullanılabilir mi?

Bitcoin Protokol

[9]

Mükerrer harcama dediğimiz durum; sahip olunan paranın aynı anda bir defadan fazla kullanılmasıdır. Bunu engellemek için bir kontrol sistemi gerekli ve şöyle ki işlem yapılan verilerin depolandığını biliyoruz ama bu işlemlerin hangi sırayla yapıldığını bilmiyoruz.

İşte burada blok zinciri teknolojisi devreye giriyor.

Buraya bir ek parantez açmak gerekiyor; blok zinciri yukarıda bahsettiğimiz işlem zincirinden farklıdır.[10] İşlemler blok oluşturmaya başladığında matematiksel bir problem oluştururlar ve bu problem çözüldüğünde çıktı olarak, özet (hash), özel bir kimlik üretir. Her blok kendinden önceki bloğun özet çıktısını bulunduruyor ve diğer bir blokla birleşerek bir zincir oluşturuyor. Yani birisinin aynı anda bitcoinlerini birden fazla kez kullanabilmesi için kendinden önceki ve sonraki blokları da oluşturması gerekmekte ve zinciri de tamamlamak zorundadır. Bunu yaparken de karmaşık matematik problemlerini de bitcoin ağından daha hızlı çözmelidir.

Blok Zinciri

[11]

Kısacası merkezi olmayan bu sistemde kullanıcıların paralarının kaybolmasının, çalınmasının, tekrar kullanımının önlenmesi için yeni bir teknoloji dahil olmuş oluyor: Blok Zinciri (Blockchain). Bu zincir kullanıcılar tarafından yapılan her işlemin kayıt edildiği (public ledger) bir sistemdir. Bu sistemde veriler “blok” denilen sayısal dosyalara kaydedilir, bu bloklar da birbirleriyle bağlanarak uzun bir zincir oluştururlar. Bitcoin transferlerinde yapılan her işlem bu dijital deftere sayısal bir veri olarak girilir ve bu işlem ağdaki bilgisayarlar tarafından güncellenir. Şu anda yapılan ilk işlemden son işleme kadar her para transferi kaydedilmiştir ve bu verileri görmek isteyen herkes bilgisayarına indirebilmektedir.[12]

Bitcoin nasıl üretilir? (Mining)

Yukarıda bahsettiğimiz tüm işlemleri; BTC gönderme-alma, yani transferler, bilgisayarlar tarafından yapılmaktadır. Dünyada, bu bilgisayarlara ve makinelere para harcayan insanlar bulunmakta ve bu kişilere “Madenci (Miner)” denilmektedir. İşte bu kişilerin madencilik yapmasının arka planında olan sebep ve aynı zamanda dolaşımdaki bitcoinlerin üretilme şekli, bitcoinin ödül sistemidir.

Bitcoin madenciliği yapmak isteyen kişiler herkese açık olan yazılımı bilgisayarlarına kurarak bu işlemi yapabilmektedir. Bitcoin madencisinin kullanacağı işlemcisi, ekran kartı ve diğer cihazlar ile bitcoin ağındaki matematiksel işlemleri yerine getirmektedir, bunun karşılığında ise ödül olarak belirli miktarda bitcoin kazanmaktadır.[13]

Her maden ocağının bir kapasitesi olduğu gibi bitcoin madenciliğinin de sonu vardır. Şöyle ki toplam üretilecek bitcoin sayısı zaten belirlenmiştir ve bu sayı 21 milyondur. Ancak bu sayıya ulaşmak için uzun bir zaman geçecek gibi durmaktadır. Çünkü bitcoin üretmek her geçen gün daha da zorlaşmaktadır ve bunun nedeni zorluk seviyesinin buna göre kurgulanmış olmasıdır.

Şu an  ise dolaşımda yaklaşık olarak 17 milyon[14] bitcoin bulunmaktadır. [15]

Bitcoinin Artıları ve Eksileri

Bitcoin ve benzerleri (altcoinler) dünyada giderek yaygınlaşmaktadır.

Şu an küresel bir para birimi olarak kabul görmese de, gelecekte nasıl bir düzenleme olacağı konusunda bir fikrimiz olmamakla birlikte, dünya ekonomi sistemini etkileyebilecek bir dizi teknolojik unsura sahip olduğunu bilmekteyiz.

Bitcoinin merkeziyetsiz ve güvenilir yapıda olması, transfer ücretinin maliyetinin banka ve diğer finans kurumlarına nazaran çok düşük olması, kullanıcılarına her an dünyanın her yerine basit ve hızlı bir şekilde para transferi imkânı sağlaması ve bu işlemlerin kayıtlarına herkesin erişilebilir olması, sistemin sağlamış olduğu en büyük artılardandır[16].

Ayrıca bitcoin altyapısını oluşturan blok zinciri (blockchain) teknolojide çığır açabilecek yenilikler de getirmiştir. Teknoloji endüstrisinde şirketlerin ilgisini çekmeye başaran bu altyapı, kontrolün bir merkezden ziyade çok kaynağa dağıtan çalışma prensibinden faydalanmayı amaçlamaktadır.

Olumlu yanlarının yanı sıra bitcoinin olumsuz tarafları da bulunmaktadır.

Öncelikle bitcoinin bazı ülkeler tarafından bir para birimi olarak kabul edilirken bazılarınca edilmemesi, böylece kullanım alanının sınırlı kalması, regüle edilmemesi, hukuki olarak herhangi bir dayanak noktasının belirlenmiş olmaması, değerinin çok sık ve aşırı dalgalanması[17] gibi sorunlar ve belirsizlikler kullanıcıların mağduriyet yaşamasına sebep olmakta ve bunlara küresel anlamda ortak bir çözüm geliştirilmemesi bitcoine karşı güvensizliği daha da arttırmaktadır.

Ayrıca bir diğer eksi olarak da, bitconin hesap akışlarının kimler tarafından yapıldığının bilinmemesi, bu sistem aracılığıyla yapılan illegal para transferlerinin kontrolünü de sınırlamaktadır.

Sonuç

2008’deki küresel finansal krizden kısa bir süre sonra gerçek kimliği hâlen bilinemeyen kişi veya kişiler tarafından eşlerarası üçüncü kurumların güvenine dayalı olmayan elektronik ödeme sistemi geliştirilmiştir. Merkezi olmayan bu sistemin, daha çok yatırım amacıyla kullanıldığı günümüzde; yaygınlaşarak daha geniş bir ödeme sistemi ağı kurup kurmayacağı merak konusudur. Ancak gelecekte bitcoini ödeme olarak kabul eden kurumlar, şirketler, mağazalar arttığı sürece bitcoini de bir para birimi olarak görebiliriz.

Kullandığı blok zinciri (blockchain) teknolojisiyle verilerin dağıtılmış bir şekilde tutulması ve güvenilirliğini sağlaması büyük şirketlerin dikkatini çekmiştir. Bu sistem hem maliyetleri düşürmekte hem de işlemleri hızlandırmaktadır.[18] Ayrıca işlemlerin izlenebilir olması kamusal alanda; tapu ve kadastro işlemlerinde blok zinciri teknolojisinin kullanabilir miyiz sorusunu akıllara getirmektedir.

Sağladığı faydaları yanısıra bitcoin, bir ödeme sistemi olarak küresel ortak bir kararın olmayışından dolayı pek çok çevrede güven duygusu yaratmamaktadır. Ancak bitcoinin internet ortamında hızla artan popülaritesi ve yaygınlaşması, ülkeleri bu konuda bazı kararlar almaya itedebilir.

Bitcoin, regüle edilmesi, hukuki bir temele dayandırılması ve ülkeler nazarında kabul edilmesi halinde dünya piyasasında yerini alacaktır.Ancak bu gelişimin finansal düzeni değiştirip değiştirmeyeceği ise merak konusudur.

Kaynaklar

ATEŞ, B. A. (2016). Kripto Para Birimleri, Bitcoin ve Muhasebesi.

ATEŞ, L. (2014). Bitcoin: Sanal Para ve Vergileme.

Cansu Şarkaya İÇELLİOĞLU, Merve Büşra Engin ÖZTÜRK. (2017). Bitcoin ile Seçili Döviz Kurları Arasındaki İlişkinin.

Fatih KIZILTEPE,Hüseyin ÖZ. (2016). Bitcoin Nedir / Ne Değildir? Vergi Sorunları Degisi. içinde

GÜLDALI, M. A. (2017). BITCOIN’in Vergilendirilmesi ve Avrupa Birliği Yaklaşımı.

Nakamoto, S. (2009). Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System.

Nakamoto, S. (2014, Mayıs 31). Satoshi Nakamoto’nun Bitcoin Makalesi. 05 26, 2018 tarihinde bitcoinhaber: http://www.bitcoinhaber.net/2014/05/bitcoin-makale.html adresinden alındı

Oliver Scaillet,Adrien Treccani,Christopher Trevisian. (2017). High Frquency Jump Analysis of the Bitcoin Market. Swiss Finance Institute Research Paper. içinde

Şahnaz KOÇOĞLU,Yasin Erdem ÇEVİK,Cihan TANRIÖVEN. (2016). Bitcoin Piyasalarının Etkinliği, Likiditesi ve Oynaklığı. Journal of Business Research Turk.

Tuncer, M. C. (2017). Evrilen Para Bitcoin.

YAĞCI, M. (2018, Şubat). Yükselen Finansal Teknolojilerin Ekonomi Politiği: Fintek ve Bitcoin Örnekleri.

YILMAZ, Y. (2007). Kriptoloji Uygulamalarında Hukuki Boyut. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi. içinde

Dipnotlar

[1] “Elektronik Para” kapsamında olmadığı hakkında tartışmalar bulunmaktadır. Ancak mucidi tarafından böyle tanımlanmaktadır.

[2] (Fatih KIZILTEPE,Hüseyin ÖZ, 2016)

[3] (Nakamoto, Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System, 2009)

[4] (Nakamoto, Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System, 2009)

[5] http://www.bitcoinhaber.net/2013/08/bitcoin-nedir-nasil-calisir.html Erişim 16.05.2018

[6] https://techterms.com/definition/p2p erişim 20.05.18

[7] (Oliver Scaillet,Adrien Treccani,Christopher Trevisian, 2017)

[8] (YILMAZ, 2007)

[9] http://www.bitcoinhaber.net/2014/05/bitcoin-makale.html Erişim 20.05.18

[10] http://www.bitcoinhaber.net/2013/08/bitcoin-nedir-nasil-calisir.html Erişim 26.05.2018

[11] http://www.bitcoinhaber.net/2014/05/bitcoin-makale.html Erişim : 27.05.18

[12] (Şahnaz KOÇOĞLU,Yasin Erdem ÇEVİK,Cihan TANRIÖVEN, 2016)

[13] (Fatih KIZILTEPE,Hüseyin ÖZ, 2016)

[14] Güncel bitcoin miktarı: https://blockchain.info/charts/total-bitcoins?timespan=all erişim 26.05.18

[15] https://www.melihguney.com/bitcoin-nedir-nasil-uretilir.html erişim 26.05.2018

[16] (GÜLDALI, 2017)

[17] (YAĞCI, 2018)

[18] https://www.dunyahalleri.com/blok-zinciri-blockchain-nedir/ erişim 28.05.18

Yazar Hakkında

Semih Katmerlikaya

Semih Katmerlikaya / TESA Ekonomi Masası Yazarı

İstanbul Üniversitesi

Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü

2 yorumlar

  1. Kaynak belirttiğiniz için teşekkür ederim.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir