Magdalalı Meryem
İnternethaber'den Alınmıştır.

Mecdelli Meryem ve Kilise Feminizmi

1. Geleneksel Hıristiyanlıkta Mecdelli Meryem

Mecdelli Meryem (Mary Magdalene), Batı Hıristiyanlarına göre tövbe etmiş ve Mesih tarafından bağışlanmış bir fahişe[1]. İsminin Mecdelli olmasının sebebi, Celile (Galilee) Denizi kıyısındaki Mecdelle (Magdalene) kasabasından geldiği içindir. Yaşadığı dönemde Meryem, çok popüler bir isim olduğu için, isim karışıklığına sebebiyet verilmemek için yaygın isime sahip olan insanlar, isimlerinin önüne geldikleri bölgenin adını eklermiş, bu sebepten dolayı Mecdelli Meryem ismi ortaya çıkmıştır. Mesih’i dirildikten sonra gören ilk insan olan Mecdelli Meryem’den dört kanoik İncil’de[2] de (Matta, Markos, Luka, Yuhanna) Mesih’e inanmış ve desteklemiş Mecdelli[3](Magdalene) bir kadın olarak bahsedilir. Luka İncilinde Mesih’i izleyen kadınlar kısmında: Kötü ruhlardan ve hastalıklardan kurtulan bazı kadınlar, içinden yedi cin çıkmış Mecdelli denilen Meryem, Hirodes’in[4] kahyası Kuza’nın karısı Yohanna, Suzanna ve daha birçokları Mesih ile birlikte dolaşıyordu. Bunlar, kendi olanaklarıyla Mesih’e ve öğrencilerine yardım ediyorlardı.[5]Şeklinde, bahsedilir. Mecdelli Meryem’in Mesih ile karşılaşmasından Luka İncilinde şu şekilde bahsedilir: Ferisiler’den biri İsa’yı yemeğe çağırdı. O da Ferisi’nin evine gidip sofraya oturdu. O sırada, kentte günahkar olarak tanınan bir kadın. İsa’nın Ferisi’nin evinde yemek yediğini öğrenince kaymaktaşından bir kap içinde güzel kokulu yağ getirdi. İsa’nın arkasında, ayaklarının dibinde durup ağlayarak, gözyaşlarıyla O’nun ayaklarını ıslatmaya başladı. Saçlarıyla ayaklarını sildi, öptü ve yağı üzerlerine sürdü.[6] Luka İncilinde geçen bu hikayede, Mesih’in ayaklarına kapanan kadının adı geçmez, aynı hikayeden Yuhanna İncilinde şu şekilde bahsedilir: Meryem, Rab’be güzel kokulu yağ sürüp saçlarıyla O’nun ayaklarını silen kadını.[7]Aynı hikayeden Markos (14:3-9) ve Matta (26:6-13) İncillerinde de Luka İncilinde yer alan hikaye ile benzer bir biçimde bahsedilir. Mecdelli Meryem’in Mesih’ten af dilemesi üzerine, Mesih bugünahkar kadının günahlarının bağışlandığının müjdesini verir. Günahları bağışlanan Mecdelli Meryem Mesih’in en tutkulu ve sadık takipçilerinden birisi haline geldiği görülür.

2. Mesih’in Dirildikten sonra Mecdelli Meryem’e Görünmesi

Kanonik İncillere göre Mesih dirilişinde sonra ilk olarak Mecdelli Meryem’e görünmüştür. Bu olay Matta İncilinde şu şekilde anlatılır: Şubat Günü’nü izleyen haftanın ilk günü, tan yeri ağarırken, Mecdelli Meryem ile öbür Meryem mezarı görmeye gittiler. Ansızın büyük bir deprem oldu. Rab’bin bir meleği gökten indi ve mezara gidip taşı bir yana yuvarlayarak üzerine oturdu. Görünüşü şimşek gibi, giysileri ise kar gibi bembeyazdı. Nöbetçiler korkudan yere yıkıldılar. Melek kadınlara şöyle seslendi: ‘’Korkmayın! Çarmıha gerilen İsa’yı aradığınızı biliyorum. O burada yok; söylemiş olduğu gibi dirildi. Çabuk gidin, öğrencilerine şöyle deyin: ‘İsa ölümden dirildi. Sizden önce Celile’ye gidiyor, kendisini orada göreceksiniz’ İşte ben size söylemiş bulunuyorum.’’[8]Markos (Markos 16:1-8) ve Luka (Luka 24:1-12) İncillerinde de olayın benzer şekillerde anlatıldığı görülür, Yuhanna’da ise olay şöyle anlatılır: Haftanın ilk günü erkenden, ortalık daha karanlıkken Mecdelli Meryem mezara gitti. Taşın mezarın girişinden kaldırılmış olduğunu gördü. Koşarak Simun Petrus’a ve İsa’nın sevdiği öbür öğrenciye geldi.Rab’bi mezardan almışlar, nereye koyduklarını da bilmiyoruz” dedi. Bunun üzerine Petrus’la öteki öğrenci dışarı çıkıp mezara yöneldiler.  İkisi birlikte koşuyordu. Ama öteki öğrenci Petrus’tan daha hızlı koşarak mezara önce vardı.  Eğilip içeri baktı, keten bezleri orada serili gördü, ama içeri girmedi.  Ardından Simun Petrus geldi ve mezara girdi. Orada serili duran bezleri ve İsa’nın başına sarılmış olan peşkiri gördü. Peşkir keten bezlerle birlikte değildi, ayrı bir yerde dürülmüş duruyordu. O zaman mezara ilk varan öteki öğrenci de içeri girdi. Olanları gördü ve iman etti. İsa’nın ölümden dirilmesi gerektiğini belirten Kutsal Yazı’yı henüz anlamamışlardı. Bundan sonra öğrenciler yine evlerine döndüler. Meryem ise mezarın dışında durmuş ağlıyordu. Ağlarken eğilip mezarın içine baktı. Beyazlara bürünmüş iki melek gördü; biri İsa’nın cesedinin yattığı yerin başucunda, öteki ayakucunda oturuyordu.  Meryem’e, Kadın, niçin ağlıyorsun?” diye sordular. Meryem, Rabbim’i almışlar” dedi. O’nu nereye koyduklarını bilmiyorum.”  Bunları söyledikten sonra arkasına döndü, İsa’nın orada, ayakta durduğunu gördü. Ama O’nun İsa olduğunu anlamadıİsa, Kadın, niçin ağlıyorsun?” dedi. Kimi arıyorsun?” Meryem O’nu bahçıvan sanarak, Efendim” dedi, er O’nu sen götürdünse, nereye koyduğunu söyle de gidip O’nu alayım.”  İsa ona, Meryem!” dedi. O da döndü, İsa’ya İbranice, Rabbuni!dedi. Rabbuni, öğretmenim demektir. İsa, Bana dokunma!” dedi. “Çünkü daha Baba’nın yanına çıkmadım. Kardeşlerime git ve onlara söyle, benim Babam’ın ve sizin Babanız’ın, benim Tanrım’ın ve sizin Tanrınız’ın yanına çıkıyorum.”  Mecdelli Meryem öğrencilerin yanına gitti. Onlara, Rab’bi gördüm!” dedi. Sonra Rab’bin kendisine söylediklerini onlara anlattı.[9]Yuhanna İncilinde anlatılan hikayede, diğerlerinden farklı olarak, Tanrı-Baba vurgusu ön plana çıkmaktadır. Dirilişten sonra Mesih Mecdelli Meryem’i, kendi öğretisini yayması içi vaizlikle görevlendirir.

3. Dirilişten Sonra Mecdelli Meryem

Dirilişten sonra Mecdelli Meryem’e ne olduğu tam olarak bilinmemektedir. Doğu Kilisesi (Ortodokslar), Mecdelli Meryem’in Efes’e gittiğini ve orada öldüğünü iddia ediyor. Ancak orada Mecdelli Meryem adına bir mezar bulunamamıştır.

Katolik Geleneği ise, yaklaşık iki yüz kadar Mesih takipçisinin Güney Fransa’nın Provence şehrine gittiğini, bu iki yüz kişinin arasında Martha, Lazarus ve Mecdelli Meryem’in de bulunduğunu iddia eder. Orada Mecdelli Meryem’in bir mağarada mistik bir şekilde, çok ıstırap dolu bir hayat sürdüğü söylenir. 72 yaşına kadar o mağarada yaşadığı sanılıyor. Günümüzde, Güney Fransa’da Aziz Maximin Bazilikası’nda onun olduğuna inanılan bir kafatası bulunmaktadır.[10]

4. Gnostik Meryem

Gnostisizim, Yunanca kökenli bir kelimedir. Yunancada sezgi veya düşünce yoluyla elde edilen bilgi anlamına gelen, ‘gnosi’ (γνώση) kelimesinden gelmektedir. Gnostiklerin gerçek olanın fiziksel değil ruhsal olan olduğuna ve ruhun ölümsüz olduğuna inandıkları görülür. Ruhun dünya yaşamında bir tür hapishane yaşamı geçirdiğini, asıl yaşamın ölümden sonra, yani ruhun özgürlüğünden sonra başlayacağını savunmuşlardır. İnsan ruhunun gerçek doğası ile Tanrı’nın ilişkisini kurtuluş olarak benimsemişlerdir.[11] Gnostiklerin, ilk Hıristiyanlara göre, kadın imgesine ve liderliğine daha açık oldukları görülür. Çoğu Gnostik metin, Mecdelli Meryem’i, aydın, bilgili, kurtarıcının öğretilerini diğer erkek müritlere göre daha iyi anlamış ve benimsemiş bir kadın olarak tanımlar.

5. Mesih’in Eşi Olarak Meryem?

Belki de Mecdelli Meryem hakkında bulunulmuş en çarpıcı iddia budur. İddiaya göre, Mecdelli Meryem sadece sadık bir mürit ve vaiz değildi, aynı zamanda Mesih ile evlendi ve gizlice çocuklarını büyüttü. Ancak bu iddia çoğu akademisyen tarafından ciddiye alınmaz. Bu iddia, Dan Brown’un ‘Da Vinci Şifresi’ gibi popüler eserler sayesinde devamlılığını sağlamış ve popüler hale gelmiştir. Mecdelli Meryem’in Mesih’in eşi olduğu teorisi, çeşitli yazarlar tarafından geliştirildiği görülür, bu teoriyi geliştiren yazarlar genelde, Gnostik referanslar kullanılır. Gnostik bir İncil olarak kabul edilen Philip İncilinde: Mesih ile birlikte sürekli yürümüş üç kişi vardı:

Meryem, onun annesi; annesinin kız kardeşi; ve onun yoldaşı olarak bilinen Mecdelli Meryem,

Mecdelli Meryem, kız kardeş, anne ve bir eş.[12]

Bu şekilde bahsedilir. Mecdelli Meryem’in Mesih ile ilişkisine değinen bir diğer Gnostik Kaynak ise, Mecdelli Meryem İncilidir[13]. Mecdelli Meryem İncilinde, Mesih ile Mecdelli Meryem’in ilişkisinden şu şekilde bahsedilir: Levi, Peter’e söyledi: ‘Sen sürekli olarak öfke eğilimindesin, ve hatta şimdi, onun karşıtı olmana rağmen bu kadını sorgulayarak bunu yapıyorsun. Eğer kurtarıcı onu değerli buluyorsa, sen kim oluyorsun da onu umursamıyorsun? Onu tamamen tanıyordu ve sebatla seviyordu.’[14]Mecdelli Meryem İncilinde, erkek müritlerin, Mecdelli Meryem’e karşı cephe aldığı ve ona karşı Mesih’in öğretisini yaymanın bir kadının vazifesi olmadığını, öne sürüdükleri görülür.

6. Günümüz Hıristiyanlarına Göre Mecdelli Meryem

Günümüzde kadınların kilise içinde rollerinin giderek arttığını görmekteyiz. Eskiden kadınların kilisedeki rolleri, Pazar Okulu[15] gibi yardımcı işleri yerine getirmekten ibaretti. Kadınlar vaizlik, yönetimde yer alma, incili yayma[16] gibi görevlerde, geleneksel olarak yer alamıyorlardı. Bu sebeple günümüzde Hıristiyan kadınlar, kilisede kadın/erkek rolleri konusunda kiliseyi yeniden değerlendirmeye çağırdı. Hıristiyan feminist teologlara göre, erkekler İncil’de kadının rolünü ihmal etmişti, bu ihmal edilişin temel sebebi ise, kilise babalarının kadın bedenini ve doğasını kendilerince yanlış bir biçimde yorumlamaları ile bunların kilise normu haline gelmesini sağlamalarıdır.[17] Normların da kilisenin geleceğini şekillendirmiş olduğu düşünülürse, günümüze ataerkil bir Hıristiyanlık anlayışının ulaştığını söyleyebiliriz. O kadar ki, erken Hıristiyanlık tarihine bakıldığında kadınların bir rahip gibi, ayinleri yönettiği, kiliseyi idare ettiği ve vaazlar verdiği görülmüştür. Ancak Papa I. Gelasius’un kadınlardan, İtalya’da bu davranışları durdurmalarını talep etmesi ve Hıristiyanlığı kabul etmiş ilk Roma İmparatoru olan I. Konstantin’in, din üzerine giriştiği bazı düzenlemeler sonucu, kadınların ayinleri yönetmesi, kiliseye liderlik etmesi ve vaaz vermesi yasaklanmıştır. Dördüncü yüzyıla kadar, İncillerde, hikayelerde, ikonalarda yer alan Mesih’in kadın müritleri, I. Konstantin’in ve I. Gelasius’un aldıkları kararlar ile yavaş yavaş, ikonalardan silinmeye ve hikayelerden çıkarılmaya başlandığı görülür[18]. Feminist teologlara göre İncil, kadın ile erkeğin yaratılış olarak tamamen eşit olduğunu ve bu eşitliğin, ekonomik, sosyal, siyasi ve dini alanlarda, tam olarak sağlanması gerektiğini söylemektedir. Tarihi süreçlerde gerek siyasi otoriteler tarafından gerek kilise babaları tarafından Hıristiyanlığın ataerkilleştirilmesi İncil’de kullanılan dilin de ataerkil bir hal almasına neden olmuştur. Hıristiyan feministlere göre, İncil’de yer alan sembollerin hepsi ataerkil bir geleneğin ürünü olduğu için, günümüzde de kadının, Hıristiyanlık içinde kısıtlanmasının devamlılığını sağlamaktadır, bu sebeple dualarda kullanılan ataerkil dilin değiştirilmesi gerekmektedir. Örneğin, dualarda geçen, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh yerine, Yaratıcı, Mesih[19], Rab kelimelerinin tercih edilmesi gerekmektedir. Günümüz Hıristiyan feministlerin, Mesih’in kadın müritlerine vurgu yaparak, modern Hıristiyanlıkta kadın-erkek eşitliğini sağlamaya çalıştıklarını görürüz. Bu sebepten Mecdelli Meryem günümüz Hıristiyan feministleri için gayet önemlidir. Çünkü Mecdelli Meryem, Mesih’i en iyi ve en doğru anlayan kişi olarak geçmektedir. Bu algıya karşın, Gnostik Meryem İncilinde de belirtildiği gibi, diğer erkek havariler tarafından sürekli ve sistematik olarak, dışlanmaya maruz kaldığı görülür. Kanoik İncillerden, Luka incilinde, Mecdelli Meryem, ‘İçinden yedi cin çıkmış Mecdelli[20] olarak tanımlanmıştır. Markos İncilinde ise Mecdelli Meryem, ‘İsa, haftanın ilk günü sabah erkenden dirildiği zaman önce Mecdelli Meryem’e göründü. Ondan yedi cin kovmuştu.’[21]şeklinde içinden yedi cin çıkan kadın şeklinde belirtilmiştir. Mecdelli  Meryem’in erken dönem Hıristiyanlıkta oynadığı önemli role rağmen, tarih boyunca özellikle Batı kilisesinin çatısı altında yer alan, kilise babaları, skolastik düşünürler ve çeşitli papalar tarafından, Mecdelli Meryem’in ötekileştirildiğini ve giderek öğretinin dışına itildiğini görürüz. Mecdelli Meryem’in öğretinin dışına itilmesinin en büyük sebebi ise, Mecdelli Meryem’den Kanoik İncillerde içinden yedi cin kovulmuş günahkar kadın olarak bahsedilmesidir. Özellikle Luka ve Markos İncillerinde geçen bu kavram, Mecdelli Meryem’in ikonlardan, hikayelerden çıkartılmasının en temel kaynağıdır. İlerleyen zamanlarda Mecdelli Meryem Doğu Kilisesinde, Batı’da olduğu kadar, dışlanmaya uğramaz ve Doğu’da Mecdelli Meryem’den ‘Elçilere gönderilmiş elçi’ olarak bahsedilir. Mesih’in dirilişini, on bir elçiye duyurmakla görevlendirildiği için, elçilere gönderilmiş elçidir o. Günümüzde çeşitli akademik çalışmalar, romanlar, belgeseller ve sinema filmleri[22] ile tekrar gündeme gelmeye başlayan Mecdelli Meryem’in günümüz kadın Hıristiyanları için, kilise içinde yer alan cinsiyet eşitsizliğini değiştirme konusunda önemli bir figür olduğu barizdir.

Sonuç

Günümüzde, toplum içinde giderek hız kazanmaya başlayan feminist hareket, Hıristiyanlığı da etkilemiştir. Belki de asıl etkilemesi gereken kurumlardan birisi olarak etkilemiştir. Kadınların toplumdan dışlanarak evlere kapatılmasında, Hıristiyanlıkta ‘anne’ ve ‘aile’ ve ‘bekaret’ kavramlarının kutsanmış olması, şüphesiz çok etkili olmuştur. Mesih’in ilk havarileri arasında dahi pek çok kadının yer almasına rağmen, ilerleyen tarihlerde bu kadınların kilise tarafından yok sayıldığını görmekteyiz. Bu yok sayılma, kilisenin ataerkilleşerek, kadınları önce din alanında, daha sonra da ekonomik ve siyasi alanda sınırladığını görmekteyiz. Günümüze kadar sistematik olarak birikerek gelen bu ataerkil anlayış, yavaş yavaş da olsa günümüzde değişmeye başlamıştır. Kadınların, toplumun her alanında olduğu gibi Hıristiyanlık alanında da, erkeklerle eşit kabul edilme isteği, Hıristiyanlıkta yer alan ataerkil söylemlerin ve kuralların revize edilmeye başlanmasına neden olmuştur. Kilisenin içinde giderek ses kazanan, feminist Hıristiyan hareketine bakacak olursak, ilerleyen zamanlarda kadın papazları görmeye başlamamız da pek normaldir.[23]

[toggle title=”Kaynak” state=”close”]

Kassian A. Mary. The Feminist Gospel The Movement to Unite Feminism with the Church. Illinois: Crossway Books, 1992.

King L. Karen. The Gospel of Mary of Magdala Jesus And The First Woman Apostle. Santa Rosa, CA: Polebridge Press, 2003.

Beavis Ann Mary. ‘Who is Mary Magdalene’ The Center for Christian Ethics at Baylor University(2013):23-29

Leloup Jean-Yves. The Gospel of Philip Jesus, Mary Magdalene, And The Gnosis of Scared Union.Çev,.Jospeh Rowe.Rochester, Vermont: Inner Tradition(2004)

The Apostle to the Apostles, Bellarmine Forum, https://bellarmineforum.org/2015/07/22/the-apostles-to-the-apostles/ (Erişim Tarihi, 09.07.2019)

The Gnostic World View:A Brief Summary of Gnosticism, The Gnosis Archive, http://www.gnosis.org/gnintro.htm (Erişim Tarihi, 17.07.2019)

Jesus’ Female Disciples. Time Lİne Belgesel: https://www.youtube.com/watch?v=KV3etSTMSEA

İncil Çağdaş Türkçe Çevirisi. İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları, 2017

Berktay, Fatmagül. ‘Erken Hıristiyanlıkta Tanrının Dişi Tasavvurları ve Hiyerarşik Karşıtlığı.’ Toplumsal Tarih 276(Aralık 2016):42-49

Dipnotlar

[1] Beavis, Ann Mary. ‘Who is Mary Magdalene.’ The Center for Christian Ethics at Baylor University, (2003), 22-29 (erişim 07.07.2019)

[2] Matta, Markos, Luka ve Yuhanna İncillerinden oluşan Yeni Ahit.

[3] İsrail’de Celile Denizi kenarında yer alan balıkçı kasabası.

[4] 1.YY’da Roma İmparatorluğu tarafından Yahudiye eyaletine atanan Yahudi Kral

[5] Luka 8:2-3

[6] Luka 7:36-50

[7] Yuhanna 11:2

[8] Matta 28:2-7

[9] Yuhanna 20:1-18

[10] The Apostle to the Apostles, Bellarmine Forum, https://bellarmineforum.org/2015/07/22/the-apostles-to-the-apostles/ (Erişim Tarihi, 09.07.2019)

[11]The Gnostic World View:A Brief Summary of Gnosticism, The Gnosis Archive, http://www.gnosis.org/gnintro.htm (Erişim Tarihi, 17.07.2019)

[12]Philip İncili:63 (Gospel of Philip:63)

[13] Muhtemelen milattan sonra 160 yıllarında Gnostisizm etkisi altında yazılmış bir metindir. İncili ismini veren Meryem’in Mecdelli Meryem olduğu düşünülse de metnin kendisi bu yönde herhangi bir bilgi vermemektedir ve isim olarak yalnızca bir Meryem’den söz edilir. Meryem İncili’nin en önemli yanlarından birisi, Meryem karakterinin havarilerin önüne geçecek bir biçimde konumlandırılmasıdır. Meryem, Mesih ile havarilerden daha yakın bir ilişki içerisinde olmakla birlikte, havarilerin bilmediği bazı sırları Mesih ile paylaşmaktadır.

[14] Karen L. KING, The Gospel of Mary Magdala Jesus and the First Woman Apostle (California:Polebridge Press, 2003),17.

[15] Pazar günleri kiliselerde, çocuklara Hıristiyanlık eğitimi veren kurum.

[16] Evangelizm

[17] Örneğin: Thomas Aquinas, kadının sesinin ve görünüşünün, iffetsizliğe davetiye olduğunu, kadınların vaiz olmak için gerekli bilgiden doğuştan mahrum olduğunu iddia etmiştir.

[18] Jesus’ Female Disciples. Time Lİne Belgesel: https://www.youtube.com/watch?v=KV3etSTMSEA

[19] İng, Redeemer

[20] Luka:8-3

[21] Markos16:9

[22] ‘Mary Magdalene’ Garth Davis’in yönettiği 2018 yapımı sinema filmi

[23] Fatmagül Berktay, ’Erken Hıristiyanlıkta Tanrının Dişi Tasavvurları ve Hiyerarşi Karşıtlığı.’ Toplumsal Tarih 276 (Aralık 2016):42-49

[/toggle]