terörizm
Fikir Turu'ndan alınmıştır

Koronavirüs ve Terörizm

Giriş

Terör, terörist ve terörizm kavramları üzerine literatürde bugüne kadar birçok tanım yapılmıştır. Yapılan tanımlardan bu çalışmaya en yakın olan incelemeye alınacaktır. Terör kelimesi kavramsal açıdan incelendiğinde köken olarak Latince olduğu, “ürpermek ve ürpermeye neden olmak” anlamına geldiği bilinmektedir. Türkçeye ise Fransızca “terreur” kelimesinden geçmiştir.[1] Terör kelimesi Türk Dil Kurumu’ndaki tanımına göre “yıldırma, cana kıyma ve malı yıkıp yakma, korkutma, tedhiş” anlamına gelmektedir.[2] Terörist kavramı için yapılan tanımlamalara bakıldığında genel olarak kişilerin yaşadıkları sosyal, siyasal ve ekonomik sorunlardan dolayı teröre yenildikleri ve terörist oldukları yönündedir.[3] Terörizm, bireyler veya gruplar tarafından, yerleşik bir otorite adına ya da bu otoriteye karşı, eylemin esas mağdurlarından çok daha geniş bir hedef kitle üzerinde endişe ve korku yaratmak amacıyla, politik taleplerini kabul ettirmeye yönelik şiddet kullanımı ya da şiddet kullanma tehdidi olduğu ifade edilebilir.[4]

Fransız İhtilali’nden sonra literatüre modern terörizm olarak giren terörizm kavramının tanımına bakıldığında bulunduğu toplumun veya ortamın noksanlıklarından, ekonomik, siyasi veya politik sorunlarından faydalanarak varlığından söz ettirmeye çalıştığı söylenilebilir. Öyleyse terörizmin temel kaynağı kaos ve eylem politikası ise kaostan nemalanmak olduğu söylenilebilir.

Kısa bir süre önce Çin’in Wuhan kentinde ortaya çıkan ve domino etkisi oluşturarak dünyanın birçok ülkesine yayılan Koronavirüs’ten dolayı Dünya Sağlık Örgütü dünya genelinde pandemi ilan etmiştir. Pandemi süreci ile birlikte meydana gelen ekonomik sorunlar, birçok sorunu da beraberinde oluşturabilir. Oluşabilecek bu sorunlar terör grupları tarafından faydalanmak ve propaganda aracı olarak kullanabilmek için bir fırsat olabilir. Söz konusu olan bu çalışmada Koronavirüs sürecinde ve sonrasında terörizmin durumu incelenecektir.

1. Koronavirüs Sürecinde Terörizm Faaliyetlerinin Durumu

Süreç içerisinde bazı terör örgütlerini anlamak için virüs hakkında yaptıkları eylemleri ve söylemleri incelemek yerinde olacaktır. Dünya genelinde Koronavirüs salgınıyla mücadele edilirken bazı terör örgütlerinin süreci propaganda malzemesi olarak kullanmaya çalıştıkları görülmektedir. Güvenlik konusunda uzman isimler, terör örgütlerinin Koronavirüs krizi ile birlikte kışkırtıcı söylemler geliştirdiklerine ve yeni üyeler çekebilmek için bazı örgütlerin dini söylemleri kullandıklarına dikkat çekmekteler. Özellikle dini motifli terör örgütleri, Batı ülkelerindeki Koronavirüs salgınının yayılması korkusundan yararlanmaya çalışarak propaganda oluşturmaya çalıştığı görülmektedir.[5] Terör örgütleri, Koronavirüs salgınını bilhassa oluşacak sorunlardan faydalanmak üzere eylem politikaları için geliştirmeye çalışabilirler.

Dini motifli terör örgütlerinden biri olan DEAŞ’ın süreç içerisindeki söylemlerine bakıldığında sürecin siyasal propaganda yürütebilmesine ve şiddet içeren terör eylemleri bakımından yeniden yapılanmasına neden olabileceği öngörülebilir.[6] Dini motifli terörizm uygulayan terör örgütü DEAŞ’ın Koronavirüs sürecindeki davranışlarına bakıldığında Koronavirüs ile ilgili söylemleri salgının yayılması ve ölüm sayısının artmasıyla paralel olarak gelişmekte olduğu görülmektedir. DEAŞ, Koronavirüs salgınını yeni saldırılar düzenlemek, takipçilerini motive etmek ve bazı istikrarsız bölgelerde alternatif bir aktör olduğu izlenimini pekiştirmek için kullanmaya çalışmaktadır.[7] DEAŞ, üyelerine salgının Allah’ın bir cezalandırması olduğu düşüncesini bildirmiştir. Sonrasında üyelerini Avrupa’daki terör eylemlerini durdurmaya çağırdı. Tekrar üyelerine Batı’da saldırılar düzenleme çağrısında bulundu.[8] Suriye ve Irak’ta DEAŞ’ın düzenlediği saldırıların ve çıkardığı yangınların yeniden artış gösterdiği görülmektedir. Bölgeyi izleyen uzmanlara göre DEAŞ, Koronavirüs salgınından yeniden güç kazanmak için faydalanmaya çalışmaktadır.[9] DEAŞ yönetimi En-Naba adlı yayın organı aracılığıyla taraftarları için yeni bir bildiri yayımladı. “Salgın Hastalıklardan Korunma ve Alınması Zorunlu Olan Önlemler” başlıklı bildiriyle DEAŞ taraftarlarına seslenmiştir. Bu bildiride sağlıklı olan militanların salgın hastalıkların görüldüğü Avrupa ülkeleri gibi bölgelere gitmemesi ellerin düzenli bir şekilde yıkanması, enfekte olan militanlarınsa bulundukları yerlerde kalmaları ve hastalıklarını başkalarına bulaştırmamaları gerektiği yazıyor.[10] DEAŞ’ın son zamanlarda yaşadığı krizler ve sıkıntılardan sonra hücre tipi yapılanmaya geçtiği görülmektedir. Bu yüzden bireysel eylemlere ağırlık vermek zorunda kaldığından Koronavirüs’ün DEAŞ için oldukça önemli bir fırsat olduğu görülmektedir.[11] DEAŞ militanları, devletin Koronavirüs sürecinde aldığı sokağa çıkma yasağı kararı ve fiilen olağanüstü halde olmasından yararlanmaya çalışabilir.[12] Örgüt lideri Bağdadi’nin ölümünden[13] sonra DEAŞ’ın kendini toparlayabilmesi ve yeniden canlanabilmesi için Koronavirüs bir fırsat oluşturabilir. Ancak Koronavirüs kişi ayrımı yapmadığı için bu terör örgütü mensuplarına da bulaşabilir. Örgüt mensupları arasında yaşanılan hastalık ve ölümler engellenemediği takdirde günümüzde topraksız[14] olarak eylem yapmaya çalışan DEAŞ mensuplarının sayısında ve DEAŞ terör örgütüne olan inançta bir sarsılma olabilir.

Dini motifli bir başka terör örgütü olan El-Kaide’nin virüsle ilgili açıklamaları örgütün bir sonraki aşamaya ilişkin fikirlerini ortaya koyabilir. El-Kaide rgütünün Arap Yarımadası lideri Kasım el Rimni’nin[15] ve Kuzeybatı Afrika liderinin ölümünden[16] sonra faaliyette bulunduğu bölgeleri kalkındırabilmek adına eline geçen her fırsatı değerlendirme ihtimali öz konusu olabilir. Örgüt bu süreçte kendini yeniden toparlamaya ve güç kazanmaya çalışabilir. Bu yüzden örgüt, üyelerini ve sempatizanlarını Batı’ya ve örgütün fikirlerine katılmayanlara karşı terör eylemleri düzenlemeye cesaretlendirmek için salgının Allah’ın bir cezalandırması olduğunu söyleyerek kışkırtmaya çalıştığı görülmektedir. El-Kaide terör örgütü gençlerin örgüte katılımlarını artırmak ve örgütün hayatta olduğunu hatırlatmak için Koronavirüs salgınını fırsat olarak görmektedir.[17] Yapılan söylemelere ve eylemlere bakıldığında El-Kaide’nin de oluşacak herhangi bir sorundan nemalanmaya çalıştığı görülmektedir. El-Kaide’nin, Koronavirüs salgınını, ilahi bir cezalandırma olarak düşünmesi ve sempatizanlarına bu durumu empoze etmeye çalışması gerek maddi kaynak gerek üye toplama açısından kendi çıkarları doğrultusunda kullanmaya çalıştığı görülmektedir.

Afrika’da faaliyet gösteren terör örgütü Boko Haram tıpkı diğer dini motifli terör örgütleri gibi Koronavirüs sürecini ilahi bir cezalandırma olarak düşünmekte ve bu yönde faaliyet gösterdiği görülmektedir.[18] Tüm bu veriler doğrultusunda dini motifli terör örgütlerinin Koronavirüs salgınını kendi lehlerine çevirebilmek için dini söylemlere başvurdukları görülmektedir. Bu söylemler ile özellikle üye sayılarını ve sempatizanlarını artırmaya yönelik eylem faaliyetlerinde bulundukları anlaşılmaktadır.

Koronavirüs sürecinden yararlanmaya çalışan bir diğer terör örgütü ise PKK’dır. PKK, Koronavirüs salgınının Türkiye ve civarında görülmeye başlamasıyla birlikte bunu bir fırsat olarak görmüştür. PKK bulunduğu bölgelerde farklı eylemler ile tepki vermeye çalıştığı görülmektedir. PKK’nın, yurt içinde ve Irak’ın kuzeyinde Koronavirüs salgınını ideolojisini yaymak ve siyasal şiddet göstermek amacıyla kullanmaya çalıştığı görülmektedir.[19] PKK terör örgütünün Koronavirüs’ü kendi lehine bir fırsata çevirme arayışında olduğunu gösterebilmek adına Diyarbakır’ın Kulp ilçesinde odun toplamaya giden köylülere yönelik yaptığı terör saldırısı örnek verilebilir.[20] Bir başka örnek ise terör örgütü PKK/YPG’nin, Suriye’nin Haseke bölgesinde, rejim kaynaklı su sorununu kullanarak Türkiye karşıtı bir propaganda hazırlığı içinde olduğu anlaşılmaktadır.[21] Bu propaganda ile örgüt mensuplarının, bölgede Türkiye düşmanlığını şiddetlendirmeye çalıştığı anlaşılmaktadır. Buradaki temel amaç Türkiye düşmanlığını Koronavirüs salgınıyla birlikte yaymaya çalışmaktır.[22] Terör örgütü PKK her ne kadar süreçten istifade etmeye çalışsa da virüs tehlikesinden kendini koruyamadığı anlaşılmaktadır. Örgüt içinde Koronavirüs vakalarının yaşandığı tespitleri yapıldı. Elde edinilen bilgilere göre PKK kamplarında görülen Koronavirüs vaka sayılarının bazı kamplarda yetmişe yakın olduğu ve tedavi edilmeye çalışıldığı,[23] Koronavirüs şüphesi ile karantina altına alınan otuz sekiz teröristin ise öldüğü öğrenildi.[24] Mardin’de teslim olan örgüt mensubu H.A, ifadesinde Suriye’deki durumun çok kötü olduğunu ve salgın yüzünden birçok örgüt mensubunun hastalandığını ifade etti.[25] Koronavirüs’e yakalanan teröristler için Süleymaniye’de örgüte ait bir hastanenin tedavi amacıyla hazırlandığı, ancak yeterli sayıda sağlık personeli ve ekipman bulunmadığından ölümlerin engellenemediği belirtildi. Hastanelere öncelikle üst düzey teröristlerin gönderildiği, sıradan teröristlerin ise kaçmalarından şüphe edildiği için kırsal alanda dağınık karantina bölgelerinde tutulduğu, doktor ve yeterli ekipman bulunmaması nedeniyle genç yaştaki birçok örgüt mensubunun öldüğü öğrenildi.[26] PKK terör örgütü Koronavirüs sürecinden faydalanmaya çalışırken virüsün kendi militanları arasında görülmesi örgüt içerisinde üst düzey yetkililerle sıradan militanlara olan tedavi yöntemlerinin farklılığı, militanlar arasında fikir ayrılığına ve sonrasında örgütün davasına olan inancın sarsılmasına neden olabilir. Bu durum örgütün kendi içerisinde çözülmesine kadar gidebilir.

Koronavirüs’ten faydalanmaya çalışırken etkilenen bir diğer terör örgütü ise Avrupa’da bulunan Halkın Mücahitleri Örgütü’dür. Örgütün kampında virüs vakaları olduğu tespit edildi. Hastalığın kampta yayıldığını ilk aşamada saklayan örgütün, durumun anlaşılması üzerine hastalığın önüne geçmek için Arnavutluk’ta bulunan Eşref Kampı’nı geçici olarak hastaneye dönüştürdüğü öğrenildi. Hastalığın örgüt içerisinde artmasıyla AB ülkelerinden ilaç ve temizlik malzemesi talebinde bulunan Halkın Mücahitleri Örgütü, kendilerine verilen ilaçlar ve yardımlarla birlikte solunum cihazlarını para karşılığında başka ülkelere sattığı öğrenildi.[27]

2. Koronavirüs Sonrası Terörizm Faaliyetlerinin Durumu

Koronavirüs sonrası terörizm faaliyetleri hakkında olumlu ve olumsuz olmak üzere bazı öngörüler ortaya atılmıştır. Bu fikirler; oluşacak güvenlik açığından dolayı artan terörizm faaliyetleri, virüsün sonradan biyoterörizm aracı olarak kullanılma durumu, virüse yakalanan bazı teröristlerin canlı bomba eylemcisi olarak kullanılması ve siber terörizm gündeme gelmiştir. Bununla birlikte terör gruplarının dağılması durumu da söz konusu olabilir.

Terörizm, kaçakçılık, ırkçılık salgın hastalıklar gibi insanlığa tehdit olan her türlü sorun küreselleşerek tüm dünyayı tehdit eder hâle gelmiştir.[28] Terör örgütleri oluşan ve oluşacak her türlü fırsatı değerlendirerek eylem yapmaya çalışırlar. Virüs salgını gibi durumlar terör örgütlerinin amaçlarına hizmet eden bir zeminin oluşmasına da yol açabilir. Terörizm ve salgın olgularının amu düzeninin farklı boyutlarını tehdit etmesi söz konusudur. Terör örgütleri kamu güvenliğini, salgınlar ise kamu sağlığını tehdit ettiğinden salgınlar ortaya çıktığında terör örgütleri kendi propagandalarını yapabilmek için bir eylem aracı elde etmiş olurlar.[29] Koronavirüs salgını, terör örgütlerinin eylem politikalarında propaganda oluşturmaları için gerekli koşulları sağlayabilir. Bu nedenden ötürü Koronavirüs’ün terör örgütleri tarafından propaganda aracı olarak kullanılması söz konusu olabilir.

Süreç içerisinde Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres konu hakkında yeni tip Koronavirüs salgınının yarattığı belirsizliklere karşı uyarıda bulunarak,  ”Terör örgütleri ve radikal gruplar pandemiden istifade edebilir.” ifadelerini kullandı.[30] NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg ise yaptığı açıklamada Koronavirüs salgını ile güvenlik tehditlerinin azalmadığını aksine potansiyel düşmanların durumdan faydalanmak isteyebileceğini belirtti.[31] Jens Stoltenberg’in süreç içerisinde ve sonrasında oluşacak sorunların terör örgütlerini cesaretlendirebileceğine dair açıklamalarda bulunması[32] söz konusu terör örgütlerinin oluşturacakları tehlikeye dikkat çekmektedir. Yapılan araştırmalara göre terör örgütleri ve salgınlar arasında bir müttefiklik söz konusu olabilir. Terör örgütleri bu durumu siyasal ideolojilerini yaymak ve propaganda aracı olarak kullanabilmek için bir fırsat olarak görebilirler.[33] BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, bölgede artan şiddet olaylarından dolayı DEAŞ ve diğer terör örgütleri Koronavirüs krizini fırsat bilerek Suriye’de yeniden yapılanmaya gittiğini açıklaması[34] söz konusu olan terör örgütlerinin tehlike boyutunu da göstermektedir. Terör örgütlerinin, Koronavirüs’ü propaganda aracı olarak kullanması özellikle kendini yeniden yapılandırmak isteyen bazı örgütler için fayda sağlayabilir.

2.1. Koronavirüs ve Güvenlik

Koronavirüs sürecinden dolayı resmi görevli pek çok kişi görev sahasından uzak durmak zorunda kalmıştır. Görev sahasından uzak kalanlardan biri de güvenlik güçleridir. Koronavirüs salgınından dolayı güvenlik güçlerinin görev sahasından uzak durması güvenlik sorununun gündeme gelmesine sebep olmuştur. Güvenlik güçlerinin azalması terörizmle mücadelede ciddi sorunlar oluşturabilir. Terör örgütleri, hem sahadaki boşluktan faydalanma hem de salgının beraberinde getirdiği küresel tehdidin sebep olduğu olayları da yine propaganda malzemesi olarak kullanabilir.[35] Kısacası terör örgütleri bu durumu bir propaganda malzemesi olarak kullanabilir.

2.2. Koronavirüs ve Biyoterörizm

Koronavirüs biyoterörizm uygulamak için bir araç olarak kullanılabilir. Biyolojik savaş tarihine bakıldığında son zamanlarda ortaya çıkmış kavram olmadığı anlaşılmaktadır. Biyolojik silahların kullanımı insanlık tarihi kadar eski olan bir olgudur.[36] Ancak biyoterörizm kavramı literatürde yeni olan bir kavramdır. Örneğin ABD’de 1984 yılında Osho tarikatı tarafından düzenlenen ilk biyoterörizm eylemi 1997 yılında biyoterörizm eylemi olarak kayıtlara geçmiştir.[37] Çağımızda Soğuk Savaş’ın başlamasıyla biyolojik silahlar özellikle terör grupları tarafından kullanılmaya başlanmış ve biyoterör eylemleri gündeme gelmiştir.[38] Biyoterörizm kavramı, “Kasıtlı bir biçimde korku vermek amacıyla bakteri, mantar gibi canlı organizmaları ya da onların toksinlerini silah olarak kullanmak suretiyle insanlarda, hayvanlarda veya bitkilerde hastalık yaratmak veya ölüme sebebiyet vermek” olarak tanımlanabilir.[39] Biyoterörizmde hedef sivil ve korumasız toplumlardır. Amaç ise toplumda korku yoluyla kitleleri etki altına almak ve yaşamı zorlaştırmaktır.[40] Gelecek yıllarda en büyük tehdit biyoterörizm saldırılarından gelebilir. Koronavirüs bir biyolojik silah olmayabilir ancak biyolojik virüs silahlarının önünü açma ihtimali de söz konusu olabilir.[41]Örneğin Lübnan merkezli al-Mayadeen televizyonunda DEAŞ’ın sahte sağlık görevlilerinin yardımıyla virüs bulaştırılmış tıbbi cihazlar ve maskelerle bazı köylerde eylem yapmayı planladığı ortaya atıldı.[42] Bu eylem fikrinin ortaya atılması bile terör örgütlerinin istediği korku ortamının oluşması için gerekli ortamı hazırlayabilir. Yapılan değerlendirmelerde sal­gının devletler ya da devlet dışı aktörler olan terör grupları tarafından laboratuvar ortamında üretilerek bir silah gibi kullanılabileceği öngörülmektedir.[43] Avrupa Konseyi güvenlik uzmanlarına göre Koronavirüs salgını teröristleri biyolojik saldırılara teşvik edebilir.[44] Terör örgütleri, amaçlarına ulaşmak için birçok yolu meşru olarak görmektedir. Birçok yolun meşru olarak görülmesinden dolayı salgından etkilenen militanlar bir biyolojik silah olarak kullanılabilir.[45]

2.3. Koronavirüs ve Siber Güvenlik

Dijitalleşen ve sanallaşan devletler ve toplumlar için en büyük tehdit siber saldırılardan gelebilir.[46] Terör örgütlerinin hareket alanları kısıtlanır ve bağlantıları azalırsa örgütler fiziki şiddet içeren saldırılar yerine sanal dünyaya yönelebilir ve siber saldırılara ağırlık verebilirler. Terör örgütlerinin buradaki temel amacı siber dünyaya yayılarak korku ortamı oluşturmaya çalışmaktır. Bu konu hakkında verilen bir örnek incelendiğinde örgütler büyük şirketlerin bilgisayarlarına sızarak para talebinde bulunabilecekleri ve bu para talebi ile kendilerine ekonomik kaynak sağlayabilecekleri anlaşılmaktadır. Bir başka örnek ise ülkelerin altyapılarına yapılacak olan siber saldırılardır. Bu saldırılar ile terör örgütleri vahim sonuçlara neden olabilir.[47] Kısacası terör örgütleri sanal dünyaya çekilip siber terörizm uygulaması maddi ve manevi olarak büyük bir korku ortamına neden olabilirler.

Koronavirüs’ün terör örgütlerinin elinde bir başka eylem aracı olarak kullanmasının yolu virüs bulaşmış üyelerinin canlı bomba eylemcisi olarak görülmesi söz konusu olabilir. Bu duruma PKK terör örgütünün Koronavirüs belirtisi taşıyan teröristleri canlı bomba eylemcisi olmaya zorlaması örnek verilebilir.[48] Terör örgütleri hastalığa yakalanan militanlarını ani bazı baskınlarda bir intihar eylemcisi olarak da kullanabilir. Bu saldırılar geçici süreliğine önem kazanabilir. Sonrasında çok sayıda teröristin hastalanması örgütün en önemli sorunu olacaktır.[49]

Terör örgütleri Koronavirüs salgınını, kamu düzenini bozan ve güvenlik güçlerinin hareketlerini kısıtlayan bir fırsat olarak görse de bir süre sonra terör örgütleri de korona salgınından etkilenebilirler. Özellikle PKK’da Koronavirüs’ün bazı teröristlerde tespit edilmesi salgınından etkilenmeye aday örgütlerin başında geldiğini göstermektedir.[50] Koronavirüs’ten dolayı uygulanan sokağa çıkma yasağı ve sosyal mesafe gibi önlemler terör örgütlerinin sempatizanlarla olan iletişimini etkileyeceğinden örgütler üye elde etmekte zorlanabilir. Örgütlere Koronavirüs bulaşması halinde örgütler gerekli sağlık koşullarını oluşturamayacaktır. Bu durum yaşanan ölümlerden dolayı hem üye sayılarının azalmasına hem de örgüt içinde gerekli sağlık koşulları sağlanamadığı için teröristlerin örgütün davasına olan inançlarının sarsılmasına sebep olabilir. Bu nedenlerden ötürü örgütten kopmalar yaşanabilir. Hem yeni eleman kazanamayan hem de ayrılmalar yaşayan örgütler etkinliğini kaybedebilir.[51]

Koronavirüs’ten sonra terörizm aynı olmayabilir. Nefret söylemi görülmemiş düzeyde terör olaylarına sebep olabilir. Virüsle mücadele sürerken sınırlı kalan terör ve şiddet olayları, Koronavirüs kontrol altına alındıktan sonra patlamaya geçebilir. Salgın sürerken yapılan ekonomik çalışmalar salgın sonrasında azalırsa ortaya çıkacak gerginliklerden yararlanmak isteyecek olan terör örgütlerinin ve radikal grupların sayısı artabilir.[52]

Sonuç

Koronavirüs yaşam alanında görülmeye başladığından beri virüsün yayılmaması için devletler tarafından birçok tedbirler alındı. Alınan bu tedbirlerin birçok sorunu da beraberinde getirdiği görülmektedir. Bu sorunlar; bazı kişileri, grupları ve örgütleri yararlı veya zararlı durumlarla karşılaştırabilir.

Terör örgütleri süreç içerisinde ve sonrasında oluşan sorunlardan nemalanmak için birçok eylem politikası geliştirmeye çalıştığı görülmektedir. Bilhassa dini motifli terör örgütlerinin militan elde etmek için süreci ilahi bir durum olarak değerlendirmeye çalıştığı, bu yönde bazı söylemler ve eylemlerde bulunduğu görülmektedir. Bu durum kısa vadede başarılı bir eylem politikası olarak görülebilir. Fakat virüsün örgüt üyelerine bulaşması durumunda militanlara yeterli sağlık koşulları sağlayamayacağından uzun vadede yanlış bir eylem politikası olduğu anlaşılacaktır. Kısacası ölümler örgüt üyelerine sıçradığında örgütün davasına olan inanç sarsılacaktır. Bu durum terör örgütlerini dağılma sürecine kadar götürebilir.

Terör grupları ve örgütleri, bünyelerinde bulundurdukları virüs teşhisi yapılmış üyelerini oluşan süreçten faydalanabilmek için bir canlı bomba eylemcisi olarak kullanabilir. Bu eylemler ile terör örgütleri yine varlıklarından söz ettirerek bir korku ortamı oluşturabilir. Bu korku ortamı ise terör örgütlerinin istediği bir ortamdır.

Virüsün getirdiği süreçten iyi faydalanmaya çalışan terör örgütleri biyoterörizm ve siber terörizm eylemleri uygularlarsa dünya genelinde durdurulamaz vahim olaylarla karşılaşılabilir. Terör örgütleri virüsü kendi laboratuvarlarında geliştirirlerse kaos ortamına neden olabilirler. Virüs, laboratuvar ortamında biyolojik bir silah olarak kullanmak için geliştirilirse bugüne kadar yapılan savaşlardan daha fazla yıkıcı sonuçlara ve ölümlere neden olabilir. Süreç içerisinde ve sonrasında devlet kontrolünün artması durumunda terör örgütleri sanal dünyaya çekilebilir. Terör örgütlerinin sanal dünyada gerçekleştirecekleri eylemler özellikle maddi açıdan daha yıkıcı sonuçlar doğurabilir.

Sonuç olarak Koronavirüs, terörizm uygulayıcıları için bir fırsat ortamı oluşturmakla beraber örgütler yeterli üye ve maddiyat elde edemeyeceklerinden yok olma ihtimalleri de göz önünde bulundurulabilir.

 


Kaynakça

 

Kitap Kaynakları

Kurum, Mehmet, Terörist Örgütlerin Güvenli Ortamları Ve PKK, Nobel Kitap Yayınevi, İstanbul,2017.

 

Makale Kaynakları

Ayhan, Halis, Terör Kavramı, Güvenlik Konseyi ve Genel Kurul Özelinde Birleşmiş Milletler’in 2001 Sonrası Terör Yaklaşımı, Güvenlik Stratejileri, Yıl: 11 Sayı: 2, Dergipark Akademi, 2015.

Doğanay, Mehmet, (Osman Sadi Yenen), Biyoterörizm, Ankem Dergi 2008;22(2):95-116,

Keleş, Şükrü, Biyoetik Açısından Biyoterörizm, Türkiye Biyoetik Dergisi, Vol. 1, No. 4, 188-197, 2014.

Seren, Merve, Medikal İstihbarat, Güvenlik, (Covıd-19 Sonrası Küresel Sistem: Eski Sorunlar Yeni Trendler), Sam Yayınları, Ankara, 2020.

Tetik, Ümit Tetik, Koronavirüs Gölgesinde Silahlı Çatışma, (Türkiye, Irak Ve Koronavirüs Üçgeninde PKK),  Seta, 2020.

Yeşiltaş, Murat, Koronavirüs Gölgesinde Silahlı Çatışma, (Deaş: Koronavirüsün Gölgesinde Yeniden Dirilme Çabası), Seta, 2020.

 

İnternet Sitesi Kaynakları

Bal, İhsan, Terörizm; Terör Terörizm ve Küresel Terörle Mücadelede Ulusal ve Bölgesel Deneyimler, Usak Yayınları, Ankara, 2006, https://books.google.com.tr/books/about/ter%c3%b6rizm.html?id=6hsqtree72ıc&printsec=frontcover&source=kp_read_button&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false, (E.T. 30.04.2020).

Abdurrahman, Velid, Terör Örgütlerinin Koronavirüs Dönemi Söylemleri, Şarkul Avsat https://turkish.aawsat.com/home/article/2221526/%E2%80%8Bter%C3%B6r-%C3%B6rg%C3%BCtlerinin-koronavir%C3%BCs-d%C3%B6nemi-s%C3%B6ylemleri, (E.T. 15.06.2020).

Alkan, Mustafa, Koronavirüs Sonrası Terörizm Aynı Olmayacak, Fikirturu, https://fikirturu.com/toplum/covid-19dan-sonra-terorizm-ayni-olmayacak/, (E.T. 29.06.2020).

Congar, Kerem, IŞİD’den Üyelerine Koronavirüs Çağrısı: Avrupa’ya Gitmeyin, Ellerinizi Yıkayın, Euronews, https://tr.euronews.com/2020/03/17/isid-den-uyelerine-koronavirus-cagr-s-avrupa-ya-gitmeyin-ellerinizi-y-kay-n, (E.T. 24.06.2020).

Hancı, Hamit, Covid-19 Gida Guvenligi ve Biyoterorizm https://www.winally.com/2020/04/covid-19-gida-guvenligi-ve-biyoterorizm/, (E.T. 01.07.2020).

Kaya, Emrah, Salgınlar Terör Örgütlerini Nasıl Etkileyebilir?, Kafkasam, https://kafkassam.com/salginlar-teror-orgutlerini-nasil-etkileyebilir.html, (E.T. 29.06.2020).

Kutlusan, Mete Han, Covıd-19 Ve Terörizm: Devletler İçin Risk, Terör Örgütleri İçin Fırsat, 21.Yy Enstitüsü https://21yyte.org/tr/koronavirus-salgini/covid-19-ve-terorizm-devletler-icin-risk-teror-orgutleri-icin-firsat, (E.T. 28.06.2020).

Konur, Alp Koçak, Koronavirüs Salgını, Küreselleşme Ve Ulus-Devlet, TASAV Dış Politika ve Güvenlik Araştırmaları Merkezi Değerlendirme No. 25 // 10 Nisan 2020.

Muğlu, İmbat, Koronavirüs Bir Biyo-Terör Aracı Mı?, Yenikonya, http://www.yenikonya.com.tr/yazar/drimbat_muglu674/koronavirus_bir_biyo_teror_araci_mi-6933, (E.T. 30.06.2020).

Özdemir,  Mustafa,  Anadolu Gençlik, http://www.anadolugenclik.com.tr/covid-19-pandemisi-sonrasi-yeni-dunya-duzeni-238, (E.T. 06.06.2020 ).

Zineelabdin, Adil, Terör Örgütü IŞİD’in Saldırılarındaki Artışın Sebepleri ve Türkmenlere Etkisi, Orsam, https://orsam.org.tr/tr/teror-orgutu-isidin-saldirilarindaki-artisin-sebepleri-ve-turkmenlere-etkisi/#.XwADJM8xd-Q., (E.T. 12.06.2020).

http://www.tdk.org.tr/index.php?option=com_bati&arama=kelime&guid=TDK.BATI.59e

8c7d6a16c78.01767910, TDK, t.y, (E.T. 20.04.2020).

 

Haber Sitesi Kaynakları

Babüroğlu, Naim, Korona Virüs PKK Bölücü Terör Örgütü İçin Bir Fırsat, Haber, https://www.habergazetesi.com.tr/haber/5712815/korona-virusunu-yenen-cift-hastaneden alkislarla-ugurlandi, (E.T 26.06.2020).

Bağdadi Operasyonu – Trump: IŞİD Lideri Öldürüldü, BBC, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-50199342?ocid=wsturkce.chat-apps.in-app-msg.trial.link1_.auin,  (E.T. 01.07.2020).

BM: Suriyede’ki Terör Grupları Yeniden Yapılanıyor, Deutsche Welle Türkçe, https://www.dw.com/tr/bm-suriyedeki-ter%C3%B6r-gruplar%C4%B1-yeniden-yap%C4%B1lan%C4%B1yor/a-53380555,  (E.T. 01.06.2020).

BM Genel Sekreteri: Terörist Ve Radikal Gruplar Pandemiden İstifade Edebilir, İndependent, https://www.indyturk.com/node/157736/haber/bm-genel-sekreteri-ter%C3%B6rist-ve-radikal-gruplar-pandemiden-istifade-edebilir, (E.T. 26.06.2020).

El Kaide Lideri Öldürüldü!, CNN, , Kuzey Batı Afrika’da Faaliyet Gösteren Mağrip El Kaidesi’nin (AQIM) Lideri Abdelmalek Droukdal’in Öldürüldü., https://www.cnnturk.com/dunya/son-dakika-El-Kaide -lideri-olduruldu, (E.T. 15.06.2020).

Işid Yeniden Güçleniyor, Deutsche Welle Türkçe, https://www.dw.com/tr/i%C5%9Fid-yeniden-g%C3%BC%C3%A7leniyor/a-53564237,  (E.T. 27.06.2020)

IŞİD: ‘Yenildi’ Denen Örgüt Geri Dönebilir Mi?, ABD Destekli Suriye Demokratik Güçleri, IŞİD’in Elindeki Son Toprak Parçasının Da Örgütten Alındığını Duyurarak Zaferini İlan Etti, BBC, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-47691167, (E.T. 26.06.2020).

IŞİD’in Sahte Sağlık Görevlilerini Kullanarak Irak Vatandaşlarına Virüs Bulaştırılmış Maske Dağıtmayı Planladığı İddia Edildi, Sputniknews, https://tr.sputniknews.com/ortadogu/202004171041855689-isid-irakta-virus-bulastirilmis-maske-dagitmayi-planliyor/ (E.T. 03.06.2020).

Korona Sonrası Biyolojik Saldırı Uyarısı, Deutsche Welle Türkçe, https://www.dw.com/tr/korona-sonras%C4%B1-biyolojik-sald%C4%B1r%C4%B1-uyar%C4%B1s%C4%B1/a-53554930,  (E.T. 06.06.2020).

Koronavirüs, Pkk İçindeki Çözülmeyi Artırdı: Kalanlar İse Canlı Bomba Olacak!, https://qha.com.tr/haberler/koronavirus-pkk-icindeki-cozulmeyi-artirdi-kalanlar-ise-canli-bomba-olacak/178712/, (E.T. 26.06.2020).

NATO’dan Kovid-19 Döneminde “Terör Örgütleri Cesaretlenebilir” Uyarısı, Habertürk, https://www.haberturk.com/nato-dan-kovid-19-doneminde-teror-orgutleri-cesaretlenebilir-uyarisi-2647520, (E.T. 06.06.2020).

Stoltenberg: Korona Güvenliği Etkileyebilir, Deutsche Welle Türkçe, https://www.dw.com/tr/stoltenberg-korona-g%C3%BCvenli%C4%9Fi-etkileyebilir/a-53143512, (E.T. 27.06.2020).

Özcan, Nihat Ali, PKK, Korona Salgını ve Kulp’ta Terör Saldırısı, Tepav, https://www.tepav.org.tr/tr/blog/s/6652/PKK_+korona+salgini+ve+Kulpta+teror+saldirisi, (E.T. 21.06.2020).

Öztürk, Hilal, Terör Örgütü PKK’nın Kamplarını Koronavirüs Vurdu!, Hürriyet, https://www.hurriyet.com.tr/, (E.T 27.06.2020).

Tetik, Ümit, Koronavirüs Sonrasında Ulusal Ve Bölgesel Denklemde Terörizm Tehdidi Mutasyona Uğrar Mı?, Sabah,  https://www.sabah.com.tr/yazarlar/perspektif/umit-tetik/2020/05/23/koronavirus-sonrasinda-ulusal-ve-bolgesel-denklemde-terorizm-tehdidi-mutasyona-ugrar-mi, (E.T. 26.06.2020).

Terör Örgütü PKK/YPG’dan Alçak Koronavirüs Tezgahı, Haber 7, https://www.haber7.com/guncel/haber/2968015-teror-orgutu-pkkypgdan-alcak-koronavirus-tezgahi/?detay=2, (E.T. 18.06.2020).

Terör Örgütü PKK/YPG’den ‘Corona Virüs’ Kara Propagandası, Milliyet, https://www.milliyet.com.tr/gundem/teror-orgutu-pkk-ypgden-corona-virus-kara-propagandasi-6199215, (E.T. 27.06.2020).

Terör Kamplarını Coronavirüs Vurdu; Elebaşları İzolasyonda!,  Sabah, https://www.sabah.com.tr/gundem/2020/04/07/teror-kamplarini-coronavirus-vurdu-elebaslari-izolasyonda,  (E.T. 27.06.2020).

Terör Örgütü PKK’da Korona Virüs Ne Aşamada? Akit, https://akittv.com.tr/gundem/haber/8439-teror-orgutu-pkkda-korona-virus-ne-asamada, (E.T. 27.06.2020).

Terör Kamplarını Koronavirüs Vurdu,  Şanlıurfa Olay, https://www.sanliurfaolay.com/guncel/teror-kamplarini-koronavirus-vurdu/40734,  (E.T. 27.06.2020).

Terör Örgütü Korona Virüsü Fırsata Çevirdi, Aydınlık, https://www.aydinlik.com.tr/haber/teror-orgutu-koronavirusu-firsata-cevirdi-205505, (E.T. 25.06.2020).

 

Dipnotlar

[1]Mehmet Kurum, Terörist Örgütlerin Güvenli Ortamları Ve PKK, Nobel Kitap Yayınevi, İstanbul,2017,  s.18

[2]http://www.tdk.org.tr/index.php?option=com_bati&arama=kelime&guid=TDK.BATI.59e

8c7d6a16c78.01767910, TDK, t.y, (E.T. 20.04.2020).

[3]Hudson, Rex A., Who Becomes a Terrorist and Why: The 1999 Government Report on Profiling Terrorists, Guilford,Ct: The Lyons Press, 2002, akt. İhsan Bal, Terörizm; Terör Terörizm ve Küresel Terörle Mücadelede Ulusal ve Bölgesel Deneyimler, Usak Yayınları, Ankara, 2006, s.15.

[4]Grant Wardlaw, Political Terrorism: Theory, Tactics and Counter-Measures, Second Edition, Cambridge University Press, Cambridge, 1989, s,16,

Halis Ayhan, Terör Kavramı, Güvenlik Konseyi ve Genel Kurul Özelinde Birleşmiş Milletler’in 2001 Sonrası Terör Yaklaşımı, Güvenlik Stratejileri Yıl: 11 Sayı: 2, Dergipark Akademi, 2015, http://static.dergipark.org.tr/article download/imported/5000118268/5000109678.pdf?, s. 119-120, (E.T.13.04.2020).

[5]Velid Abdurrahman, Terör Örgütlerinin Koronavirüs Dönemi Söylemleri, Şarkul Avsat https://turkish.aawsat.com/home/article/2221526/%E2%80%8Bter%C3%B6r-%C3%B6rg%C3%BCtlerinin-koronavir%C3%BCs-d%C3%B6nemi-s%C3%B6ylemleri, (E.T. 15.06.2020).

[6]Ümit Tetik, Koronavirüs Sonrasında Ulusal Ve Bölgesel Denklemde Terörizm Tehdidi Mutasyona Uğrar Mı?, Sabah,  https://www.sabah.com.tr/yazarlar/perspektif/umit-tetik/2020/05/23/koronavirus-sonrasinda-ulusal-ve-bolgesel-denklemde-terorizm-tehdidi-mutasyona-ugrar-mi, (E.T. 26.06.2020).

[7]Murat Yeşiltaş, Koronavirüs Gölgesinde Silahlı Çatışma, (Deaş: Koronavirüsün Gölgesinde Yeniden Dirilme Çabası), Seta,  s.62

[8]A.g.e., Velid Abdurrahman

[9]Işid Yeniden Güçleniyor, Deutsche Welle Türkçe, https://www.dw.com/tr/i%C5%9Fid-yeniden-g%C3%BC%C3%A7leniyor/a-53564237,  (E.T. 27.06.2020)

[10]Kerem Congar, IŞİD’den Üyelerine Koronavirüs Çağrısı: Avrupa’ya Gitmeyin, Ellerinizi Yıkayın,

Euronews, https://tr.euronews.com/2020/03/17/isid-den-uyelerine-koronavirus-cagr-s-avrupa-ya-gitmeyin-ellerinizi-y-kay-n, (E.T. 24.06.2020)

[11]Mete Han Kutlusan, Covıd-19 Ve Terörizm: Devletler İçin Risk, Terör Örgütleri İçin Fırsat, 21.Yy Enstitüsü https://21yyte.org/tr/koronavirus-salgini/covid-19-ve-terorizm-devletler-icin-risk-teror-orgutleri-icin-firsat, (E.T 28.06.2020).

[12]Adil Zineelabdin, Terör Örgütü IŞİD’in Saldırılarındaki Artışın Sebepleri ve Türkmenlere Etkisi, Orsam, https://orsam.org.tr/tr/teror-orgutu-isidin-saldirilarindaki-artisin-sebepleri-ve-turkmenlere-etkisi/#.XwADJM8xd-Q.whatsapp, (E.T. 12.06.2020).

[13]Bağdadi Operasyonu – Trump: IŞİD Lideri Öldürüldü, BBC, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-50199342?ocid=wsturkce.chat-apps.in-app-msg.whatsapp.trial.link1_.auin,  (E.T. 01.07.2020).

[14]IŞİD: ‘Yenildi’ Denen Örgüt Geri Dönebilir Mi?, ABD Destekli Suriye Demokratik Güçleri, IŞİD’in Elindeki Son Toprak Parçasının Da Örgütten Alındığını Duyurarak Zaferini İlan Etti, BBC, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-47691167, (E.T. 26.06.2020).

[15]Beyaz Saray: El Kaide Lideri Kasım El-Rimi Yemen’de Öldürüldü, BBC, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51409790?ocid=wsturkce.chat-apps.in-app-msg.whatsapp.trial.link1_.auin, (E.T. 10.06.2020).

[16]El Kaide Lideri Öldürüldü!, CNN, , Kuzey Batı Afrika’da Faaliyet Gösteren Mağrip El Kaidesi’nin (AQIM) Lideri Abdelmalek Droukdal’in Öldürüldü., https://www.cnnturk.com/dunya/son-dakika-el-kaide-lideri-olduruldu, (E.T. 15.06.2020).

[17]A.g.e., Velid Abdurrahman

[18]A.g.e. Murat Yeşiltaş, s,66

[19]Ümit Tetik, Koronavirüs Gölgesinde Silahlı Çatışma, (Türkiye, Irak Ve Koronavirüs Üçgeninde Pkk), s, 51

[20]Naim Babüroğlu , Korona Virüs PKK Bölücü Terör Örgütü İçin Bir Fırsat, Haber, https://www.habergazetesi.com.tr/haber/5712815/korona-virusunu-yenen-cift-hastaneden-alkislarla-ugurlandi, (E.T 26.06.2020).

[21]Terör Örgütü PKK/YPG’dan Alçak Koronavirüs Tezgahı, Haber 7, https://www.haber7.com/guncel/haber/2968015-teror-orgutu-pkkypgdan-alcak-koronavirus-tezgahi/?detay=2, (E.T. 18.06.2020).

[22]Terör Örgütü PKK/YPG’den ‘Corona Virüs’ Kara Propagandası, Milliyet, https://www.milliyet.com.tr/gundem/teror-orgutu-pkk-ypgden-corona-virus-kara-propagandasi-6199215, ( E.T. 27.06.2020).

[23]Terör Kamplarını Coronavirüs Vurdu; Elebaşları İzolasyonda!,  Sabah, https://www.sabah.com.tr/gundem/2020/04/07/teror-kamplarini-coronavirus-vurdu-elebaslari-izolasyonda,  (E.T. 27.06.2020).

[24]Hilal Öztürk, Terör Örgütü PKK’nın Kamplarını Koronavirüs Vurdu!, Hürriyet, https://www.hurriyet.com.tr/, (E.T 27.06.2020).

[25]Terör Örgütü PKK’da Korona Virüs Ne Aşamada? Akit, https://akittv.com.tr/gundem/haber/8439-teror-orgutu-pkkda-korona-virus-ne-asamada, (E.T. 27.06.2020).

[26]Terör Kamplarını Koronavirüs Vurdu,  Şanlıurfa Olay, https://www.sanliurfaolay.com/guncel/teror-kamplarini-koronavirus-vurdu/40734,  (E.T. 27.06.2020)

[27]Terör örgütü korona virüsü fırsata çevirdi, Aydınlık, https://www.aydinlik.com.tr/haber/teror-orgutu-koronavirusu-firsata-cevirdi-205505, ( E.T. 25.06.2020).

[28]Konur Alp Koçak, Koronavirüs Salgını, Küreselleşme Ve Ulus-Devlet, TASAV Dış Politika ve Güvenlik Araştırmaları Merkezi Değerlendirme No. 25 // 10 Nisan 2020 www.turkakademisi.org. (E.T. 20.06.2020).

[29]Jessica Davis, “Terrorism During a Pandemic: Assessing the Threat and Balancing the Hype”, JustSecurity, 28

Nisan 2020, https://www.justsecurity.org/69895/terrorism-during-a-pandemic-assessing-the-threat-and-balancing-the-hype, (E.T. 3 Mayıs 2020)., Ümit Tetik, Koronovirüs Gölgesinde Silahlı Çatışma, Seta, s,49

[30]BM Genel Sekreteri: Terörist Ve Radikal Gruplar Pandemiden İstifade Edebilir, İndependent, https://www.indyturk.com/node/157736/haber/bm-genel-sekreteri-ter%C3%B6rist-ve-radikal-gruplar-pandemiden-istifade-edebilir, (E.T. 26.06.2020).

[31]Stoltenberg: Korona Güvenliği Etkileyebilir, Deutsche Welle Türkçe, https://www.dw.com/tr/stoltenberg-korona-g%C3%BCvenli%C4%9Fi-etkileyebilir/a-53143512, (E.T. 27.06.2020).

[32]NATO’dan Kovid-19 Döneminde “Terör Örgütleri Cesaretlenebilir” Uyarısı, Habertürk, https://www.haberturk.com/nato-dan-kovid-19-doneminde-teror-orgutleri-cesaretlenebilir-uyarisi-2647520, (E.T. 06.06.2020)

[33]A.g.e., Ümit Tetik,

[34]BM: Suriyedeki Terör Grupları Yeniden Yapılanıyor, Deutsche Welle Türkçe, https://www.dw.com/tr/bm-suriyedeki-ter%C3%B6r-gruplar%C4%B1-yeniden-yap%C4%B1lan%C4%B1yor/a-53380555,  (E.T. 01.06.2020).

[35]A.g.e.,  Mete Han Kutlusan

[36]Elibüyük,Ö.;2008.Bitkisel Ürünlere Karşı Biyoterorizm (agroterorizm) .OMÜ Zir. Fak. Dergisi, 2008,23(3):198-208 J. of Fac. of Agric., OMU, 2008,23(3):198-208, winally, . Covid-19; Gıda Güvenliği ve Biyoterörizm , Nevzat Artık ,Hamit Hancı, https://www.winally.com/2020/04/covid-19-gida-guvenligi-ve-biyoterorizm/, (E.T. 01.07.2020).

[37]http://www.slate.com/blogs/atlas_obscura/2014/01/09/the_largest_bioterror_attack_in_us_history_began_at_taco_time_in_the_dalles.html?via=gdpr-consent, Mete Han Kutlusan, Covıd-19 Ve Terörizm: Devletler İçin Risk, Terör Örgütleri İçin Fırsat, 21.Yy Enstitüsü https://21yyte.org/tr/koronavirus-salgini/covid-19-ve-terorizm-devletler-icin-risk-teror-orgutleri-icin-firsat, (E.T. 28.06.2020).

[38]İmbat Muğlu, Koronavirüs Bir Biyo-Terör Aracı Mı?, http://www.yenikonya.com.tr/yazar/drimbat_muglu-674/koronavirus_bir_biyo_teror_araci_mi-6933, (E.T. 30.06.2020).

[39]Philips MB, Bioterrorism: A Brief History, Focus on Bioterrorism. Northeast Florida Medicine,

2005:33-35. Şükrü Keleş, Biyoetik Açısından Biyoterörizm, Türkiye Biyoetik Dergisi, 2014 Vol. 1, No. 4, 188-197, s, 190-191

[40]Mehmet Doğanay, (Osman Sadi Yenen), Biyoterörizm, Ankem Derg 2008;22(2):95-116,  s,95,96

[41]https://www.iiss.org/blogs/analysis/2020/04/covid-19-pandemic-cyber-security-comparison, Covid-19 Pandemisi Sonrası Yeni Dünya Düzeni,  Mustafa Özdemir,  Anadolu Gençlık, http://www.anadolugenclik.com.tr/covid-19-pandemisi-sonrasi-yeni-dunya-duzeni-238, (E.T. 06.06.2020 ).

[42]IŞİD’in Sahte Sağlık Görevlilerini Kullanarak Irak Vatandaşlarına Virüs Bulaştırılmış Maske Dağıtmayı Planladığı İddia Edildi, Sputniknews, https://tr.sputniknews.com/ortadogu/202004171041855689-isid-irakta-virus-bulastirilmis-maske-dagitmayi-planliyor/ (E.T. 03.06.2020).

[43]Merve Seren, Medikal İstihbarat, Güvenlik, (Covıd-19 Sonrası Küresel Sistem: Eski Sorunlar Yeni Trendler), Sam Yayınları, Ankara, 2020, s,91.

[44]Korona Sonrası Biyolojik Saldırı Uyarısı, Deutsche Welle Türkçe, https://www.dw.com/tr/korona-sonras%C4%B1-biyolojik-sald%C4%B1r%C4%B1-uyar%C4%B1s%C4%B1/a-53554930,  (E.T. 06.06.2020).

[45]Emrah Kaya, Salgınlar Terör Örgütlerini Nasıl Etkileyebilir?, Kafkasam, https://kafkassam.com/salginlar-teror-orgutlerini-nasil-etkileyebilir.html, (E.T. 29.06.2020).

[46]A.g.e., Mustafa Özdemir

[47]A.g.e. Emrah Kaya

[48]Koronavirüs, Pkk İçindeki Çözülmeyi Artırdı: Kalanlar İse Canlı Bomba Olacak!, https://qha.com.tr/haberler/koronavirus-pkk-icindeki-cozulmeyi-artirdi-kalanlar-ise-canli-bomba-olacak/178712/,( E.T. 26.06.2020).

[49]A.g.e. Emrah Kaya

[50]Nihat Ali Özcan, PKK, Korona Salgını ve Kulp’ta Terör Saldırısı, Tepav, https://www.tepav.org.tr/tr/blog/s/6652/PKK_+korona+salgini+ve+Kulpta+teror+saldirisi, (E.T. 21.06.2020).

[51]A.g.e. Emrah Kaya

[52]Raffaello Pantuccı, Foreignpolicy, https://foreignpolicy.com/2020/04/22/after-coronavirus-terrorism-isis-hezbollah-5g-wont-be-the-same/ , Aprıl 22, 2020,  Mustafa Alkan, Koronavirüs Sonrası Terörizm Aynı Olmayacak, Fikirturu, https://fikirturu.com/toplum/covid-19dan-sonra-terorizm-ayni-olmayacak/, (E.T. 29.06.2020).