Size daha iyi hizmet verebilmek adına sitemizde çerezler bulundurmaktayız. Gizlilik Politikamızı öğrenmek için tıklayınız. Ayrıca kişisel verilerin koruması kanunu kapsamında TESAD ile iletişime geçen her birey, iletişim verilerinin paylaşılmasını ve ilgili TESAD birimlerince kullanılmasını kabul beyan ve taahhüt eder.
Çin
Merics.org'dan alınmıştır.

İran ve Çin Arasında Yapılan ‘25 Yıllık Stratejik Ortaklık’  Anlaşmasının Güncel Analizi

Giriş

Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’in 2013 yılında duyurduğu ‘Bir Kuşak, Bir Yol’ projesinin bir parçası olarak 27 Mart 2021’de İran ile ’İran-Çin İşbirliği Programı’ adında bir anlaşma imzaladı. İran’ın anlaşmanın detaylarını kamuoyuna ayrıntılı bir şekilde açıklaması beklenirken İran tarafı detaylara değinmeden yalnızca anlaşmanın temellerini açıklayan 5 sayfalık bir metin yayınladı. İran tarafının bu hareketi uluslararası kamuoyunda ve İran’da spekülasyona yol açarken, İran’ın bu tavrı ülke içinde anlaşmaya dair belirsizlikten kaynaklanan ‘Çin’in İran’ın doğal kaynaklarını sömürdüğü’ iddiasıyla alevlenen protestolara yol açtı.

İran’ın Çin ile imzaladığı anlaşmanın mahiyetinin kavranabilmesi için anlaşmanın içeriğinin yanı sıra İran’ın içinde bulunduğu ekonomik durum, İran-Çin ilişkileri, İran Nükleer Anlaşması’nın İran ekonomisine etkisi ve ABD’de Trump yönetiminin İran Nükleer Anlaşmasından çekilmesi, Çin’in ‘Bir Kuşak, Bir Yol’ projesinin anlaşmaya etkisi ve Çin’in ‘Stratejik ortaklık’ diplomasisi incelenmelidir.

 

1.Çin-İran Anlaşmasının Arka Planı

1.1. ABD’nin İran Nükleer Anlaşmasından Çekilmesi

İran’ı Çin ile yapılacak bir ‘Stratejik Ortaklık’ anlaşmasına götüren yolda, ABD’nin İran nükleer anlaşmasından çekilmesi ve bunun İran ekonomisini olumsuz etkilemesi önemli bir rol oynamıştır. 2010 yılında başlayan ve İran’ın doğal kaynak sektörünü hedef alan yaptırımların 2015 yılında İran ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi daimi üyeleri arasında varılan anlaşmayla sona ermesiyle İran tekrardan dünya pazarlarına doğal kaynak satma hakkına sahip oldu ve ülke dışındaki 100 milyar dolarlık dondurulmuş varlıklarına tekrardan erişim hakkı elde etti. 2016 yılında İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, Tahran’da Çin ve İran arasında yapılacak muhtemel bir ‘Stratejik Ortaklık’ anlaşmasının sinyallerini verdi. Nükleer Anlaşma’nın yürürlüğe girmesinden sonra İran’a uygulanan yaptırımların ve ambargonun kaldırılması ve dolayısıyla İran’ın ekonomik olarak güçlenmesi, İran’ı Çin ile yapılacak bir anlaşmadan ziyade Batı’ya yaklaştırdı ve ‘Stratejik Ortaklık’ anlaşması planları rafa kaldırıldı.

ABD’de 20 Ocak 2017’de başkanlık koltuğuna oturmasından kısa bir süre sonra Donald Trump, 5 Mayıs 2018’de ABD’nin İran’a uygulanan yaptırımların kaldırıldığı İran Nükleer Anlaşması’ndan çekileceğini kamuoyuna duyurdu. Donald Trump, ABD’nin anlaşmadan çekilme sebebi olarak, anlaşmanın İran’ın balistik füze programını kapsamaması ve anlaşmanın üzerinden 10 yıl geçtikten sonra İran’ın nükleer çalışmalarına geri dönmesine imkân veren maddelerin varlığını gösterdi. Trump yönetimindeki ABD’nin İran Nükleer Anlaşması’ndan çekilmesi diğer Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi daimi üyeleri ve İtalya, Japonya ve Türkiye gibi G20 ülkeleri tarafından eleştirilirken, Trump yönetiminin bu kararını destekleyen ülkeler İsrail, Suudi Arabistan ve Mısır gibi ülkelerle sınırlı kaldı.[1]

Donald Trump’ın açıklamasından sonra İran Riyali sert bir düşüş yaşadı ve İran’ın 2015’te yapılan anlaşma öncesindeki gibi dünyaya petrol ihraç etmesi, Trump liderliğindeki ABD yönetiminin İran’dan petrol ithal eden ülkelere ABD tarafından yaptırım uygulanacağını açıklamasından sonra kısıtlandı. ABD, Nükleer Anlaşmadan çekildikten sonra aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 8 ülkeye 6 ay süre için İran’dan petrol ithal etmeye getirilecek yaptırımlardan muafiyet tanıdı.

OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) verilerine göre; İran 2018’de günlük ortalama 1 milyon 850 bin varil petrol ihraç ederken 2019 yılına gelindiğinde bu sayı günlük ortalama 651 bin varil petrole düşmüştür[2]. Görüldüğü gibi ABD’nin İran Nükleer Anlaşması’ndan çekilmesi ve İrandan petrol ithal edecek ülkeleri yaptırımlarla karşı karşıya bırakması, İran’ın ekonomisini oldukça olumsuz etkilemiştir. IMF verilerine göre İran’ın gayri safi yurtiçi hasılası 2019 yılında yüzde 6.5 küçülmüştür.[3]

 

1.2. Çin’in ‘Stratejik Ortaklık’ Diplomasisi

Çin ilk ‘Stratejik Ortaklık’ anlaşmasını 1993 yılında Brezilya ile yaptıktan sonra 2005 yılına kadar birçok ülke ve Avrupa Birliği ile (2003) ‘Stratejik Ortaklık’ anlaşması imzalamıştır. Bu ülkelerden bazıları; Rusya (1996), Güney Kore (1998) , ve Hindistan’dır (2005). Ayrıca Çin, Türkiye ile 2002 yılında ‘ortaklık’, 2010 yılında ise stratejik ortaklık anlaşması imzalamıştır.[4]

Çin’in yaptığı stratejik ortaklık anlaşmalarından beklentisi ve stratejik ortaklık anlayışı, 2004 yılında dönemin Çin başbakanı Wen Jiabao tarafından, yaptığı ilk Avrupa gezisinde, Çin-Avrupa Birliği stratejik ortaklığı üzerinden anlatılmıştır; Wen Jiabao Çin’in yaptığı stratejik ortaklık anlaşmalarını ‘çok boyutlu’ anlaşmalar olarak tanımlamıştır. Wen Jiabao’nun tanımına göre Çin’in yaptığı stratejik ortaklık anlaşmaları, anlaşmayı imzalayan iki taraf arasındaki etkileşimi artıracak birçok farklı alanı kapsamalıdır. Bu alanlar ekonomik, siyasi, teknolojik, bilimsel ve kültürel alanlardır ayrıca imzalanan ortaklık anlaşmasının hayata geçirilmesi ve yönetilmesi sadece taraf hükümetlerin değil, aynı zamanda anlaşmayı imzalayan iki ülkenin sivil örgütlerinin de sorumluluğudur.

Çin hükümeti yaptığı onlarca stratejik ortaklık anlaşmasıyla Çinli yatırımcıların yabancı ülkelerde yapacağı yatırımların önünü açmıştır, Afrika kıtası ve özellikle Nijerya, Etiyopya, Kongo, Angola ve Güney Afrika Cumhuriyeti gibi ülkeler Çin yatırımlarının son yıllarda en çok dikkat çeken odak noktalarından olmuştur. Amerikan Girişimcilik Enstitüsü (AEI) verilerine göre 2020 yılı itibari ile Çin’in Afrika’daki toplam yatırımlarının hacmi 500 milyar Amerikan dolarını buldu[5].

New York merkezli Mckinsey & Company adlı uluslararası yönetim danışmanlık firmasının verilerine göre[6] ise şu an Afrika’da yatırımı bulunan 10 binden fazla Çinli şirket ve bu şirketlerin bünyesinde çalışan 180 binden fazla Çinli çalışanın bulunduğu bilinmektedir. Afrika’daki Çinli şirketlerin odak noktası petrol, uranyum, platin gibi doğal kaynaklardır. Çin bu kaynakları çıkarmak ve işlemek için gerekli teknolojiyi Afrika’ya sağlarken hem kendi ekonomisini güçlendirmiş hem de bölgede istihdam sağlamıştır.[7]

Çin hükümetinin Afrika’da uyguladığı yatırım ve ortaklık stratejisi, The National Interest (ABD)[8], The Guardian (İngiltere)[9] gibi bazı Batılı medya kuruluşları tarafından ‘agresif ’ ‘emperyalist’ ve  ‘ekonomik bir işgal’ olarak tanımlanmaktadır.

Görüldüğü gibi Çin, stratejik ortaklık anlaşmalarını Çinli şirketlere yatırım alanları yaratmak için kullanırken aynı zamanda Afrika ülkelerinin gelişimlerine de bir bakıma destek olmaktadır. Çin tarafı Afrika’daki bu varlığını ‘kazan-kazan’ stratejisi olarak tanımlarken, Batılı medya kuruluşları Çin’in bu stratejisiyle ‘Afrika’yı sömürdüğünü’ iddia etmektedir.

 

2. İran-Çin ’25 Yıllık Stratejik Ortaklık’ Anlaşmasının İçeriği

Tam adıyla ’25 Yıllık Kapsamlı İş Birliği Anlaşması’ İran ve Çin arasında, taraf ülkelerin dışişleri bakanları tarafından 27 Mart 2021 tarihinde Tahran’da imzalandı. Anlaşmanın odak noktası; Çin’in Afrika kıtasında yaptığı anlaşma ve yatırımlarda olduğu gibi, petrol ve doğalgaz gibi İran’ın zengin olduğu doğal kaynaklarla ilgilidir. Anlaşmanın asıl hedefi; Çin’in İran doğal kaynaklarının düzenli bir müşterisi olmasıyken anlaşma sadece iki ülke arasındaki ticaretle ilgili değildi, aynı zamanda Reuters haberine göre Çin, pandemiden oldukça olumsuz etkilenen İran’a anlaşmanın bir parçası olarak daha fazla koronavirüs aşısı sağlayacaktı. [10]

Çin’in büyük projesi olan ve Çin’in İpek Yolu üzerindeki ülkelerle olan ilişkilerinde belirleyici rol oynayan ‘Bir Kuşak, Bir Yol’ projesinin de anlaşmanın yapılmasında Çin açısından önemi büyüktü. Çin, Çinli şirketler üzerinden yapacağı yatırımlarla İran’daki önemli limanlar ve demir yolları üzerinde kontrol sağlayıp ‘Bir Kuşak, Bir Yol’ projesini Orta Doğu’ya entegre etmek istemiştir.

New York Times haberine göre, Çin önümüzdeki 25 yıl içinde İran’a 400 milyar Amerikan dolarına varan bir yatırım yapacak. Bu yatırımlar sadece doğal kaynaklar alanında değil aynı zamanda iletişim, ulaşım, sağlık sektörleri gibi sektörlere de yapılacak. Aynı zamanda Çin, İran ile ortak askeri tatbikatlar, ortak silah geliştirmeleri ve araştırmalar ve istihbarat paylaşımı gibi alanlarda da iş birliği yapacak ve İran’da asker bulundurma hakkına sahip olacaktır. İran’a 25 yıllık periyotta yapacağı 400 milyar dolarlık yatırımın karşılığı olarak Çin, İran’dan %32’ye varan iskontoyla petrol satın alabilecek ve ödemeyi iki yıl geciktirme hakkına sahip olacaktır.[11]

İndirimli doğal kaynak satışı, Çin’in İran’daki askeri varlığı ve ortak askeri çalışmalar İran hükümet yetkilileri tarafından yalanlanmıştır.[12]Ayrıca İran Anayasası’nın 146. Maddesine göre[13], her ne sebeple olursa olsun İran topraklarında yabancı bir ülkenin askeri varlık bulundurması yasaktır. Bu iddiaların üzerine İran hükümetinin anlaşmanın detaylarını açıklama konusundaki tutumu İran’da spekülasyona ve protestolara yol açmıştır. İran medyasında muhalif taraflar yapılan anlaşmayı bir ‘senet’ olarak tanımlayıp İran’ın limanlarının ve doğal kaynaklarının Çin tarafından ‘sömürüleceğini’ iddia etmektedir, anlaşmanın yaklaşan cumhurbaşkanlığı seçimlerine olacak etkisi merak konusu uyandırmaktadır.[14]

 

Sonuç

İran, ABD’nin Nükleer Anlaşmadan çekilerek İran’ı uluslararası petrol ticaretinden izole etme çabasına bir çözüm arayışı içindeydi ve Çin ile yapılan anlaşmayla ABD’nin izolasyon çabalarını bir nebze de olsa kırabilmiştir. Biden yönetimindeki yeni ABD hükümetinin İran’dan petrol ithal eden ülkelere karşı uygulayacağı strateji anlaşmanın ne kadarının uygulanabileceği konusunda belirleyici olacaktır.

Çin’in Orta Doğu’da bu kadar aktif şekilde varlık göstermesi Türkiye ve ABD dahil birçok ülkeyi yakından ilgilendirmektedir. Çin‘in bu varlığının da İran gibi sık sık gündemde olan bir ülke içinde olması Orta Doğu’da yeni ABD hükümetinin uygulayacağı stratejiyi merak konusu haline getirmektedir. Çin’in Orta Doğu’daki yatırımları İran ile sınırlı kalmayıp diğer petrol zengini ülkelere de taşabilir. Böyle bir durumda ABD’nin Orta Doğu’daki etkisi azalabilir ve ABD buna karşılık olarak Orta Doğu’da yeni müttefikler kazanmaya veya Türkiye gibi müttefikleriyle olan ilişkilerini güçlendirmeye çalışabilir. Aynı şekilde Çin, ‘Bir kuşak, bir yol’ projesi kapsamında Asya ve Avrupa’yı bağlayan Türkiye ile olan ekonomik ortaklığını güçlendirip proje için önemli bir adım atmak isteyebilir. Bütün bu ihtimaller göz önüne alındığında, yakın gelecekte Çin ve ABD arasında Orta Doğu’da bir ekonomik hakimiyet rekabetinin yaşanması kuvvetle muhtemel.

Anlaşmanın İran’da birçok protestoya yol açması ve bazı muhalif kuruluşlar tarafından ‘İran’ın sömürülmesi’ olarak yorumlanması, haziran ayındaki cumhurbaşkanlığı seçimleri öncesi ve sonrası İran’ı ülke içerisinde de oldukça hareketli günlerin beklediğinin habercisi olarak düşünülmektedir.

 


Kaynakça

BBC Türkçe, BM İran’a Yeni Yaptırımları Onayladı, 09.06.2010, https://www.bbc.com/turkce/haberler/2010/06/100609_un_iran  E.T. 03.04.2021.

CEIC Data, Iran Crude Oil: Exports, 2019, https://www.ceicdata.com/en/indicator/iran/crude-oil-exports  E.T. 03.04.2021.

Dünya Bankası, Belt and Road Initiative, 29.03.2018, https://www.worldbank.org/en/topic/regional-integration/brief/belt-and-road-initiative E.T. 05.04.2021.

Financial Tribune, Iran, China Team Up on New Silk Road Project , 14.06.2017, https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/66450/iran-china-team-up-on-new-silk-road-project  E.T. 02.04.2021.

FRED, Crude Oil Exports for Iran, 15.04.2021, https://fred.stlouisfed.org/series/IRNNXGOCMBD  E.T. 03.04.2021.

IMF, Iran, Nisan 2021, https://www.imf.org/en/Countries/IRN  E.T. 05.04.2021.

Investopedia,  The 3 Reasons Why Chinese Invest in Africa, 09.04.2020, https://www.investopedia.com/articles/active-trading/081315/3-reasons-why-chinese-invest-africa.asp#:~:text=China’s%20amount%20of%20foreign%20direct,cobalt%2C%20manganese%2C%20and%20uranium  E.T. 05.04.2021.

İran Anayasası, 03.12.1979, https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/ir/ir001en.pdf    E.T. 05.04.2021.

İran Araştırmaları Merkezi, ABD Yaptırımlarının Gölgesinde Çin-İran Petrol Ticareti, 26.03.2021, https://iramcenter.org/abd-yaptirimlarinin-golgesinde-cin-iran-petrol-ticareti/ E.T. 02.04.2021.

İran Araştırmaları Merkezi, İran-Çin Anlaşması: Ekonomik Bir Bakış, 31.03.2021, https://iramcenter.org/iran-cin-anlasmasi-ekonomik-bir-bakis/  E.T. 02.04.2021.

İran Cumhurbaşkanlığı, Full Text of Joint Statement on Comprehensive Strategic Partnership Between I.R. Iran, P.R. China, 2016, http://www.president.ir/EN/91435  E.T. 03.04.2021.

İran Milli Direniş Konseyi, Iran: Protest Gatherings Against The Unpatriotic Agreement With China, 30.03.2021,  https://www.ncr-iran.org/en/news/iran-protest-gatherings-against-the-unpatriotic-agreement-with-china/  E.T. 02.04.2021.

New York Times, Trump Abandons Iran Nuclear Deal He Long Scorned, 08.05.2018, https://www.nytimes.com/2018/05/08/world/middleeast/trump-iran-nuclear-deal.html E.T. 03.04.2021.

OPEC, Iran, 2020, https://www.opec.org/opec_web/en/about_us/163.htm  E.T. 03.04.2021.

Shana Petro Energy Information Network, Iran-China 25-Year Comprehensive Plan for Co-op Proves Failure of Efforts to Isolate Iran: SPOX, 24.06.2020, https://en.shana.ir/news/304213/Iran-China-25-year-comprehensive-plan-for-co-op-proves-failure  E.T. 02.04.2021.

The Chinese Journal of International Politics, China’s Partnership Diplomacy: International Alignment Based on Interests or Ideology, 26.01.2021, https://academic.oup.com/cjip/article/10/1/31/2958616  E.T. 05.04.2021.

The New York Times, China, With $400 Billion Iran Deal, Could Deepen Influence in Mideast, 29.04.2021, https://www.nytimes.com/2021/03/27/world/middleeast/china-iran-deal.html  E.T. 03.04.2021.

 

Dipnotlar

[1] The Peninsula Qatar, World Reacts to US with Drawal From Iran Nuclear Deal , 09.05.2018, https://www.thepeninsulaqatar.com/article/09/05/2018/World-reacts-to-US-withdrawal-from-Iran-nuclear-deal (E.T. 05.04.2021).

[2] OPEC, Iran, 2020, https://www.opec.org/opec_web/en/about_us/163.htm (E.T.03.04.2021).

[3] IMF, Iran, Nisan 2021, https://www.imf.org/en/Countries/IRN (E.T.05.04.2021).

[4] European Strategic Partnerships Observatory , China’s strategic partnership diplomacy , 2014 , https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2459948 (E.T 10.04.2021).

[5] AEI, China Global Investment Tracker , 2020 , https://www.aei.org/china-global-investment-tracker/ (E.T.05.04.2021).

[6] McKinsey & Company,  The Closest Look Yet at Chinese Economic Engagement in Africa , 28.06.2017 https://www.mckinsey.com/featured-insights/middle-east-and-africa/the-closest-look-yet-at-chinese-economic-engagement-in-africa# (E.T.05.04.2021).

[7] Investopedia , The 3 Reasons why Chinese Invest in Africa , 09.04.2020 , https://www.investopedia.com/articles/active-trading/081315/3-reasons-why-chinese-invest-africa.asp#:~:text=China’s%20investments%20in%20the%20largely,continuing%20economic%20development%20in%20Africa (E.T 10.04.2021).

[8] National Interest, Why Imperialist China Is Invading Africa , 10.07.2019, https://nationalinterest.org/feature/takeover-trap-why-imperialist-china-invading-africa-66421 (E.T.05.04.2021).

[9] The Guardian, China’s Economic Invasion of Africa, 06.02.2011, https://www.theguardian.com/world/2011/feb/06/chinas-economic-invasion-of-africa (E.T.05.04.2021)

[10] Reuters, Iran and China Sign 25-Year Cooperation Agreement , 27.03.2021, https://www.reuters.com/article/us-iran-china-idUSKBN2BJ0AD (E.T.05.04.2021).

[11] The New York Times, China, With $400 Billion Iran Deal, Could Deepen Influence in Mideast, 27.03.2021, https://www.nytimes.com/2021/03/27/world/middleeast/china-iran-deal.html  (E.T.05.04.2021)

[12] BBC İran, 25 yıllık İran- Çin işbirliği belgesi imzalandı, 27.03.2021 https://www.bbc.com/persian/iran-56547494 (E.T 10.04.2021).

[13] İran Anayasası, 03.12.1979, https://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/en/ir/ir001en.pdf     

(E.T 05.04.2021).

[14]  İran Milli Direniş Konseyi , Iran: Protest Gatherings Against The Unpatriotic Agreement With China , 30.03.2021 https://www.ncr-iran.org/en/news/iran-protest-gatherings-against-the-unpatriotic-agreement-with-china/   (E.T 10.04.2021).