İran Uçak Krizi

Giriş

İran, ABD’nin Kasım Süleymani’yi öldürmesine karşı yaptığı misillemede Irak’taki ABD askeri üslerini 8 Ocak günü vurmuştur. Aynı gün Tahran’dan kalkan Ukrayna’ya ait yolcu uçağının da düştüğü haberleri bu uçağın nasıl düştüğüne dair soru işaretleri meydana getirmiştir. 752 sefer sayılı uçak İran İmam Humeyni Havalimanı’ndan Kiev’e gitmek amacıyla kalkış yaptıktan kısa bir süre sonra havalimanı yakınlarına düşmüştür. İran, uçağı vurduğunu başta inkâr etse de uçağın havada yanarak düştüğü görüntülerin meydana çıkması sonucu yolcu uçağını yanlışlıkla vurduğunu kabul etmek zorunda kalmıştır. İran-ABD ilişkilerindeki hem diplomatik hem askeri gerilimlerin sonucunda yolcu uçağının düşmesi bu konudan sadece devlet yetkilerinin veya askerlerin değil sivil insanların da etkilendiğinin göstergesidir. Bu yazı konusu itibari ile İran’ın yolcu uçağını düşürmesini insani güvenlik ve uluslararası hukuk perspektifinden kısa bir değerlendirme ile ele alacaktır.

Uçak Kazası Krizi

Ukrayna Havayollarına ait Boeing 737 tipi uçak kalkışından kısa bir süre sonra düştü. Uçaktaki 176 yolcu ve mürettebatından kurtulan olmadı. Uçakta 82 İran, 63 Kanada, 11 Ukrayna (mürettebatlar dâhil), 10 İsveç, 4 Afgan, 3 Alman ve 3 İngiliz vatandaşı bulunuyordu.[1]  Dünya kamuoyu  ABD’nin askeri üslerine yapılan saldırıya vereceği karşılığı konuşurken ABD Başkanı Trump İran’ın askeri üsleri vururken Ukrayna uçağını yanlışlıkla vurmuş olabileceğini duyurdu.

Trump, “Şüphelerim var. Başkalarının da şüpheleri var. Trajik bir olay. Diğer tarafta birileri bir hata yapmış olabilir. Çok zor bir bölgede uçuyordu. Orada birileri bir hata yapmış olabilir. Bazı kişiler uçağın mekanik nedenle düştüğünü söylüyor; bence bu bir soru işareti. (İran’ın kazara vurduğu iddiası) Gerçekten tam olarak bilmiyorum. Bu konuda kötü bir hissiyatım var, sanırım orada çok kötü bir şey oldu.” diye konuştu.[2]

Ukrayna Devlet Başkanı Vladimir Zelenskiy uçağın kuleye herhangi bir sorun  iletmediğini bu nedenle uçağın yanlışlıkla vurulmuş olma ihtimalinin göz ardı edilmediğini belirterek ABD, Kanada ve Birleşik Krallık’tan bu konu hakkında ellerindeki bilgileri kamuoyu ile paylaşmalarını rica etmiştir. Kanada Başbakanı Trudeau ölenlerin yasını tuttuğunu belirtmiş  ve yapmış olduğu açıklamalarla bu konunun üzerine gideceklerini göstermiştir.

Trudeau, hem kendi istihbaratlarına hem de bazı müttefik ülkelerden elde ettikleri istihbarata atıf yaparak, “Elimizdeki istihbarata göre Ukrayna uçağı karadan havaya bir İran füzesi tarafından düşürüldü ancak bu kasıtsız olabilir.” ifadesini kullandı.

Uçağın ne tip bir füze ile ve ne şekilde vurulmuş olabileceğine ilişkin sorulara net yanıt vermeyen Trudeau, ellerindeki çok sayıdaki istihbarattan emin olduklarını vurguladı.[3]

İngiltere Başbakanı Boris Johnson ile ABD Başkanı Trump’ın da doğruladığı bu habere karşılık olarak İran ise uçağı vurduklarını yalanlamıştı. İlk başta, uçağın teknik bir arıza nedeniyle düşmüş olabileceğini belirten İranlı yetkililer uçağın kara kutusunun ise ABD’li bir firma olan Boeing’e verilmeyeceğini duyurdu. Sonrasında 11 Ocak günü İran Genelkurmayı tarafından yapılan açıklama ile uçağı yanlışlıkla vurdukları ortaya çıktı.

Ukrayna Devlet Başkanı Vladimir Zelenskiy, İran’ın Ukrayna Havayollarına ait yolcu uçağını yanlışlıkla düşürmesi ile ilgili “suçun tam olarak kabul edilmesini” istedi. Bu arada İran, beş ülkenin onay vermesiyle yolcu uçağının kara kutusunu Fransa’ya gönderme kararı aldı.

İran’dan resmi bir özür beklediklerini kaydeden Zelenskiy, “Ukrayna, suçun tam olarak kabul edilmesinde ısrar ediyor. İran’dan sorumluları adalete teslim etmesini, cesetleri iade etmesini, tazminat ödemesini ve resmi özür dilemesini bekliyoruz.” ifadelerini kullandı.[4]

İran’dan yapılan ilk açıklamalarda ise; Devrim Muhafızları Komutanı Emir Ali Hacızade, hava savunma sisteminin yolcu uçağını ‘Cruise füzesi olarak algıladığını ve uçağın bu yüzden vurulduğunu’ söyledi.

Hacızade tüm sorumluluğu üstlendiklerini açıklarken, “Olayı duyunca ölmeyi diledim” diye konuştu.[5]

Ruhani, uçağın düşürülmesinin ‘affedilemez bir hata’ olduğunu belirtti. Ruhani “Bu trajik olay dikkatlice incelenmesi gereken bir olaydı. Bu olayla ilgili olarak tek bir kişi sorumlu olamaz” dedi ve sorumluların cezasız kalmayacağını vurguladı.[6]

ABD-İran arasında yaşanan gerilim sonucu Ukrayna yolcu uçağı düşmüştür. En güvenli yolculuk olarak sayılan hava ulaşımı, siyasi bir kriz nedeniyle yolcuların ölümüne sebebiyet vermiştir. Peki devletler insanların güvenliğini ne kadar sağlamaktadır? Uluslararası hukuk bu konu hakkında hangi düzenlemeleri yapmıştır?

İnsani Güvenlik Perspektifinden Uçak Krizi

Geleneksel güvenlik anlayışı devlet güvenliğini ön plana koymaktadır. Devletin veya klasik tabiri ile ‘ulusal güvenliğin’ sağlanabilmesi için insan veya toplumun güvenliği ikincil değer görmüştür. Geleneksel anlayışa göre; devlet güvenliği sağlanacak asıl nesne konumundadır.  Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte ortaya çıkan ve ilk kez 1994 Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı Raporu’nda[7] kullanılan insani güvenlik kavramı konusundaki tartışmalar hâlâ devam etmektedir. Devletin güvenliği mi vatandaşların güvenliği mi ön planda olmalıdır? Devlet güvenliği ile vatandaşların güvenliği aynı şey midir?

Bu arada bazı devletler de Soğuk Savaş sonrasında insani güvenlik kavramını benimsemiştir. Bu bağlamda en heyecanlı olan devletlerarasında dış politikalarında yoğun şekilde insani güvenliğe atıfta bulunan Kanada, Norveç ve Japonya bulunmaktaydı. Birbirine zıt insani güvenlik anlayışları arasında onların bağlantılarını göstererek ortak bir zemin oluşturabilsek de bunun devlet merkezli argümanının baskınlığı konusunda ne anlam ifade ettiğini ele almamız gerekmektedir.[8] Bugün, toplumsal veya insani güvenlik üzerine akademik çalışmalar artma yönünde ivme kazansa da Snowden vb. örnekler devlet güvenliğinin ön planda olduğunu göstermektedir. Uluslararası İlişkilerde[9]Ortodoks da denilen geleneksel teorilerden  neorealizmin özellikle Soğuk Savaş boyunca hâkim teori olması devleti, güvenliğin referans noktası almasına katkı sağlamıştır. 11 Eylül saldırıları, başarısız devletlerin iç çatışmaları vb. unsurların 21. yy’da hâkim sorun olması ile birlikte akademide kendine yeni yer bulabilmiş olan insani güvenlik hakkında ise konsensüs henüz sağlanmış değildir.

Uluslararası Hukuk Perspektifinden Uçak Krizi

Uçakla yolculuk yapmak günümüzde pahalı bir yolculuk olsa da en güvenli yolculuk şekli olarak görülmektedir. Kara devleti olan her devletin hava sahasına dair kontrolü de bulunmaktadır. Bu nedenle hava sahası ihlallerinde devlet tam egemendir. Bu durumun sonucu olarak,  yanlışlıkla da olsa düşürülen uçaklar ve öldürülen siviller hava sahasına ilişkin teamül getirilmesine neden olmuştur.Rusya örneğinde olduğu gibi, Putin’in yanlış istihbarat sonucu; önce uçağın vurulmasını sonrasında vurma emrinin iptali vb. istihbarat hatalarının felakete dönüşmesine engel olunmaya çalışılmaktadır. Röportajlardan oluşan ‘Putin’ adlı belgeselde Rus lider, uçağın kaçırıldığı haberi geldikten sonra acil durum prosedürünün yerine getirilmesi talimatı verdiğini, bunun da uçağın düşürülmesi anlamına geldiğini  söyledi: “Ben de onlara ‘plana göre hareket edin’ dedim.”Bu talimattan birkaç dakika sonra ise başka bir telefon geldiğini ve ihbarın yanlış alarm olduğuna dair bilgilendirildiğini ifade etti.[10]

Lissitzyn adlı bir hukukçu, teamüllere göre uygulamada ‘Hava sahasına izinsiz giriş yapan hava aracının hareketlerini kontrol altına almada ülkenin egemeni olan devlet, hava aracı ve içindekileri gereksiz ve makul olmayan büyük bir tehlikeye maruz bırakmamalıdır.’ şeklindeki yorumunun doğru olacağını ifade etmiştir. Bu yoruma göre tehdit oluşturduğuna dair ciddi gerekçelere dayanan bir kanaat olmadıkça izinsiz giren bir hava aracına saldırıda bulunmak mümkün olmamalıdır.[11] İran örneğinde   uçak hem izinsiz bir şekilde hava sahası ihlali yapmamış hem de bir tehdit oluşturmamış olduğu halde vurulmuştur.

Milletlerarası Sivil Havacılık Anlaşması Madde 3’ün C ve D bendine göre;

  1. c) Akit Devletlerden birine ait bir devlet hava nakil vasıtası ancak hususi bir anlaşma veya sair suretle salahiyet verilmiş olduğu takdirde ve bu salahiyetin şartlarına uygun olarak diğer bir devletin ülkesi üzerinden uçabilir veya o devlet ülkesine inebilir.
  2. d) Akit Devletler, devlet hava nakil vasıtaları için nizamlar vazederken sivil hava nakil vasıtalarının seyrüseferinin emniyetini göz önünde bulundurmayı taahhüt ederler.[12]

İran, bu maddeye rağmen Ukrayna uçağını yanlışlıkla da olsa vurmuş ve insanların ölümüne yol açmıştır. Uluslararası kamuoyunun tarafsız bir soruşturma çağrısı yapması, Fransa ve Ukrayna’nın anlaşması sonucu kara kutu Fransa’ya gönderilmiştir.

İran Yargı Erki Sözcüsü Gulam Hüseyin İsmaili, Ukrayna Havayolları’na ait yolcu uçağının düşürülmesine ilişkin Tahran’da düzenlediği basın toplantısında, uçağın kara kutusunun Fransa’ya gönderildiğini belirtti. 

İsmaili, uçağın düşürülmesiyle ilgili soruşturmanın başlamasının üzerinden 72 saat geçtiğine işaret ederek, bu kapsamda bazı kişilerin gözaltına alındığı bilgisini paylaştı.[13]

Öğleden sonra yaptığı basın brifinginde konuşan İranlı Sözcü Hüseyin İsmail, soruşturma kapsamında “gözaltılar olduğunu” kaydetti, ancak gözaltı sayısıyla ilgili bilgi vermedi.[14]

Sonuç

İran, ABD’ye misillemede bulunmak isterken yanlışlıkla da olsa sivil bir uçağı vurmuştur. İran, uluslararası kamuoyunda tepki oluşması ve vatandaşının dahi bu durumu protesto etmesi sonucu şeffaf bir soruşturma olacağına dair söz vermiştir. Uluslararası hukuka göre uçağın güvenli bir şekilde geçmesi gerekirken, İran misilleme sırasında kendi hava sahasını kapatmadığı için, insani hata sonucu uçağı düşürmüş ve kendi vatandaşlarının da içinde bulunduğu uçakta 176 kişi ölmüştür. Bu durum akıllara devletlerin insanlar için gerçekten güvenlik sağlama konusunda güvenilir bir referans olup olmadığı sorusunu getirmektedir. İran sorumluluğu üstlense dahi sadece birkaç kişinin cezalandırıldığı bir sonuç ve belki de ülkelere verilen tazminatlarla konu kapatılacaktır. Yanlış istihbarat sonucu kaç kişinin daha tehlikede olduğu sorusu ise kesin bir cevaba sahip değildir.


Kaynakça

İnternet Kaynakları

Düşen Ukrayna uçağı: İran’dan soruşturma açıklaması,http://bianet.org/bianet/dunya/218603-dusen-ukrayna-ucagi-iran-dan-sorusturma-aciklamasi (E.T.14.01.2020).

İran düşen yolcu uçağının kutusunu ABD ve Boeing’e vermeyecek,https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51029634(E.T.11.01.2020).

 

İran, Ukrayna uçağını yanlışlıkla düşürdüğünü itiraf etti, mağdurlar adalet istiyor,https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51056225 (E.T.12.01.2020).

 

İran’da düşürülen uçakla ilgili soruşturmada gözaltılar oldu,https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-dusurulen-ucakla-ilgili-sorusturmada-gozaltilar-oldu/1701843 (E.T.14.01.2020).

 

İran’dan düşürülen yolcu uçağı hakkında açıklama,https://www.cnnturk.com/dunya/son-dakika-ruhaniden-dusurulen-yolcu-ucagi-hakkinda-aciklama (E.T.15.01.2020).

 

Kanada Başbakanı Trudeau: Ukrayna uçağının İran’a ait füze ile kazara vurulduğuna dair kanıtlar var, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/kanada-basbakani-trudeau-ukrayna-ucaginin-irana-ait-fuze-ile-kazara-vurulduguna-dair-kanitlar-var/1698217(E.T.11.01.2019).

 

Milletlerarası Sivil Havacılık Anlaşması,http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:3iLBd52RdTgJ:mevzuat.shgm.gov.tr/umevzuat/kanun/4749_Sayili_Kanun_sikago.pdf+&cd=1&hl=tr&ct=clnk&gl=tr(E.T.14.01.2020).

 

Putin 2014’te Soçi’ye kaçırılmak istenen Pegasus uçağının vurulması emrini vermiş,https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-43367363(E.T.14.01.2020).

 

Trump: Tahran’da düşen Ukrayna uçağı yanlışlıkla düşürülmüş olabilir,https://www.ntv.com.tr/dunya/trump-tahranda-dusen-ukrayna-ucagi-yanlislikla-dusurulmus-olabilir,lYypDerpB0izWh59Rw7fXg(E.T.11.01.2020).

 

Ukrayna, düşürülen uçağı için tazminat ve resmi özür talep etti; kara kutu Fransa’ya gönderilecek,https://tr.euronews.com/2020/01/11/ukrayna-devlet-baskan-vladimir-zelenskiy-dusurulen-ucak-icin-tazminat-ve-resmi-ozur-talep (E.T.12.01.2020).

Human Development Report 1994 http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/255/hdr_1994_en_complete_nostats.pdf (E.T.16.01.2020)

Kitaplar

Acer, Yücel, Kaya, İbrahim, Uluslararası hukuk, Seçkin Yayınları,10.Baskı, 2019.

Collins, Alan, Çağdaş güvenlik çalışmaları, Uluslararası İlişkiler Kütüphanesi, 2017.

Dipnotlar

[1]İran düşen yolcu uçağının kutusunu ABD ve Boeing’e vermeyecek,https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51029634(E.T.11.01.2020).

[2]Trump: Tahran’da düşen Ukrayna uçağı yanlışlıkla düşürülmüş olabilir,https://www.ntv.com.tr/dunya/trump-tahranda-dusen-ukrayna-ucagi-yanlislikla-dusurulmus-olabilir,lYypDerpB0izWh59Rw7fXg(E.T.11.01.2020).

[3]Kanada Başbakanı Trudeau: Ukrayna uçağının İran’a ait füze ile kazara vurulduğuna dair kanıtlar var,https://www.aa.com.tr/tr/dunya/kanada-basbakani-trudeau-ukrayna-ucaginin-irana-ait-fuze-ile-kazara-vurulduguna-dair-kanitlar-var/1698217(E.T.11.01.2019).

[4]Ukrayna, düşürülen uçağı için tazminat ve resmi özür talep etti; kara kutu Fransa’ya gönderilecek,https://tr.euronews.com/2020/01/11/ukrayna-devlet-baskan-vladimir-zelenskiy-dusurulen-ucak-icin-tazminat-ve-resmi-ozur-talep (E.T.12.01.2020).

[5]İran, Ukrayna uçağını yanlışlıkla düşürdüğünü itiraf etti, mağdurlar adalet istiyor,https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51056225 (E.T.12.01.2020).

[6]İran’dan düşürülen yolcu uçağı hakkında açıklama,https://www.cnnturk.com/dunya/son-dakika-ruhaniden-dusurulen-yolcu-ucagi-hakkinda-aciklama (E.T.15.01.2020).

[7] Ayrıntılı Bilgi için bakınız  Human Development Report 1994  http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/255/hdr_1994_en_complete_nostats.pdf (E.T.16.01.2020)

[8]Alan Collins, Çağdaş güvenlik çalışmaları,Uluslararası İlişkiler Kütüphanesi,2017,s.104-110.

[9]Sosyal bir bilim olarak Uluslararası İlişkiler kastedilmektedir.

[10]Putin 2014’te Soçi’ye kaçırılmak istenen Pegasus uçağının vurulması emrini vermiş,https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-43367363(E.T.14.01.2020).

[11]Yücel Acer (, İbrahim Kaya), Uluslararası hukuk, Seçkin Yayınları,2019, s.49.

[12]Milletlerarası Sivil Havacılık Anlaşması,http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:3iLBd52RdTgJ:mevzuat.shgm.gov.tr/umevzuat/kanun/4749_Sayili_Kanun_sikago.pdf+&cd=1&hl=tr&ct=clnk&gl=tr(E.T.14.01.2020).

[13]İran’da düşürülen uçakla ilgili soruşturmada gözaltılar oldu,https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-dusurulen-ucakla-ilgili-sorusturmada-gozaltilar-oldu/1701843 (E.T.14.01.2020).

[14]Düşen Ukrayna uçağı: İran’dan soruşturma açıklaması,http://bianet.org/bianet/dunya/218603-dusen-ukrayna-ucagi-iran-dan-sorusturma-aciklamasi (E.T.14.01.2020).