İran (fars) Edebiyatı

İran ( Fars ) Edebiyatı

İran Edebiyatı, İslam öncesi dönemlere ait eserlerin birçoğu kaybolmuş olsa dahi, yaklaşık olarak 2500 yıllık bir dönemi kapsayan edebiyattır.

Kaynakları bugünkü İran sınırlarının ötelerine, Orta Asya’ya kadar uzanır.

Çoğunlukla sözlü aktarımlardan ibaret kalmış olan İran Edebiyatı, kitabelerin, sikkelerin, çivi yazılarının yanı sıra Herodotos gibi tarihçilerin aktarımıyla da kendini gösterebilmiştir.

Fars Edebiyatı, tarihi, kültürel, sosyal ve toplumsal gelişmeler ve çeşitli dönemlerde yaşanan karşılıklı etkileşimlerle birlikte ortaya çıkan insanlığın ortak kültür miras parçalarından biridir.

Varlığını Arapça ve Farsça kelimeler altında sürdürmüş bir edebiyattır.

Türk Edebiyatı ile de Klasik Dönemlerden beri süregelen sıkı bir ilişkisi ve Divan Edebiyatı üzerinde derin bir etkisi vardır.

İRAN EDEBİYATI ŞAİRLERİ VE ESERLERİ

1.Firdevsi

(935-Tus, İran / 1020-Tus, İran)

İran’ın milli tarihi, millî rivayetleri ve kahramanlık anlatılarını, sözlü anlatılardan derlediklerini yazıya aktarması ve ölümsüzleştirmesi sebebiyle İran milli şairi olarak anılır.

Asıl adı Ebu’ l-Kasım Mansur’dur.

Gazel ve kasideler yazmış, İran tarihi hakkında bilgi edinmek amacıyla Pehlevice öğrenmiştir.

934 yılında, en önemli eseri olan Şehname’ yi kaleme almıştır.

Şehname, tek şair tarafından yazılmış en önemi epik şiir türü örneğidir.

Eski İran felsefeleri üzerine kurulu manzum destandır.

 

2.Ömer Hayyam

(18 Mayıs 1048-Nişabur, İran /4 Aralık 1131-Nişabur, İran)

Gıyaseddin Ebu’l Feth Ömer İbn i İbrahim el Hayyam ya da bilinen adıyla Ömer Hayyam,

İranlı şair, filozof, matematikçi ve astronomdur.

Horasan’ın yıldızı, İran’ın ve Irak’ın dâhisi, feylesofların prensi Ömer Hayyam şeklinde anılmıştır.

Birçok alanda çalışması olmasına rağmen Hayyam, rubaileri ile ünlenmiştir.

Rubailerinin konusu, Allah, var oluş, dünya, toplum sıkıntıları, hayat ve insan adına her konuda akıl yürütmüş ve sınır tanımamıştır.

Çağının çok ötesinde, evrenselliğe ulaşmış bir insandır.

Eserleri

  • Ziya-i Melikşahi (astronomi ve takvime dair)
  • Fil cevab felaseti mesail ve fi keşfil Hicab (alemde zıtlığın zorunluluğuna dair)
  • Risaletün fi Berahin İl Cebr ve Mukabele (Cebir ve denkleme dair)
  • Müşkülatü’l Hisab (aritmetiğe dair)
  • İlm-i Külliyat (genel prensiplere dair)
  • Risaletü’n fi şerhi ma Eşkele min Müsaderat (Öklid’in bir probleminin çözülmesine dair)
  • Nevruzname (takvim ve yılbaşı tespitine dair)
  • Fi Mutayat (İlim Prensipleri)
  • Nizamülmülk (arkadaşı olan vezirin biyografisi)
  • Kitabü’n fi’l Burhan ü Sıhhat ı Turuk ül Hind (geometriye dair)
  • Risaetü’n fil İhtiyal li Marifet (altın ve gümüş ile ilgili)
  • Risaletü’n fi Vücud (felsefede antropoloji bahsi)
  • Muhtasarun fi’t Tabiiyat (fizik ilmine dair)
  • Risaletü’n fi’l Kavn vet Teklif (felsefe)
  • Levazim’’ül Emkine (Meskûn yerlerin iklimi ve hava değişikliklerine dair)
  • Abdurrahman el Nesevi’ye Cevab (Alemlerin yaratılması ve insanın yükümlülüğü)
  • Eş’arı bil Arabiyye (Arapça Rubailer)

 

3.Feridüddin Attar

(1136, Nişabur, İran/ 1221 Nişabur, İran )

Asıl adı, Ebu Hamid Feridüddin Muhammed bin Ebu Bekr İbrahim Nişaburi

İranlı Mutasavvıf şair.

Hekim ve eczacı olmasından dolayı Attar diye anılmıştır.

  • Mevlana’nın fikir babasıdır.
  • Eserlerine bakıldığında, Arapça, tefsir, hadis, kelam, fıkıh gibi akli ve tecrübi ilimlerden anladığı görülmektedir.
  • En önemli eseri Mantıku’t Tayr (Kuşların Dili)’ dır.

Eserleri

  • Divan
  • Esrarname (Sırlar Kitabı)
  • Musibetname (Belalar Kitabı)
  • İlahiname (altı çocuğu olan bir halifenin çocuklarına nasihat etmesi anlatılır.)
  • Cevahirname (öğütler/ahlak,nefs gibi kavramlar üzerine risalelerden oluşur.)
  • Şerhü’l Kalb
  • Tezkiretü’l Evliya (velilerin hayat hikâyelerini anlatır.)

 

4.Sadi Şirazi

(1210 Şiraz, İran /1291 Şiraz, İran)

Tam adı, Abu- Muhammed Muslih al-Din bin Abdallah Shirazi

Fars şair ve İran âlimidir.

Sadi’nin inancına göre, kâinatta her şey, kendine mahsus bir dille, gönül erlerine, arif ve hâkim insanlara hitap eder.

Felsefe ve tasavvuf konularını içeren ve genellikle Arifane diye adlandırılan türün kurucusu sayılır.

Eserleri

  • Bostan (Sadiname) / (İdealize ettiği dünyanın nasıl olması gerektiğini anlatır.)
  • Gülistan (Bilgi ve tecrübelerini anlatır. Arapça ve Farsça manzum şiirlerden oluşur.)
  • Kasayid-i Arabi (kasidelerden oluşur.)
  • Kasayid-i Farsi (zamanın ileri gelen şahsiyetleri için yazılmış kasideleri içerir.)
  • Merasi (Mersiye türünde yazılmış kasideleri içerir.)
  • Takrir-i Dibace
  • Nasihatü’l Müluk (Hükümdarlara öğüt vermek amacıyla yazılmıştır.)
  • Risale-i Akl u Işk ( Sa’deddin Netanzinin akıl ve aşkla ilgili sorusuna, Sadi’nin sade bir dille verdiği cevaptır.)
  • Risale-i Enkıyanü (Yöneticilere ve hükümdarlara verilen öğütleri içerir.)
  • Mecalis-i Pencgane (Sadi’nin vaazlarından oluşur.)

 

5.Hafız

(1315-Şiraz, İran /1390- Şiraz, İran)

Asıl adı, Hâce Şemseddin Muhammed’dir.

Şiirlerinde, sevgi ve mutluluk konusunu işlemiştir.

Onun sevgi anlayışı, halktan aydına, zenginden yoksula herkesi kuşatan bir sevgidir.

Yaşadığımız evrene dönüktür.

Eserleri

  • Divan

Not

Alman şair Goethe, Hafız-ı Şirazi’ den etkilenerek West – Östlicher Divan (Doğu-Batı Divanı) adlı eserini kaleme almıştır.

İranlılar bir araya geldiklerinde Hafız’ ın gazellerini okumayı seviyorlar.

  • İranlılara göre bir evde bulunması gereken dört kitap vardır.

Kur’an-ı Kerim

Sadi’nin Bostan ve Gülistan’ı

Firdevsi’ nin Şehname ’si

Ve Hafız’ın Divan’ı

 

6.Şah İsmail ( Hatayi )

(17 Temmuz 1487 Erdebil, İran/ 23 Mayıs 1524 Tebriz, İran)

      ‘’  İçmişem bir dolu, olmuşam ayık.

Düşmüşem dağlara olmuşam geyik

Sana derim sana sürmeli geyik

Kaçma benden kaçma avcı değilim ‘’

 

I.İsmail veya Şah İsmail, tam adı Ebu’l Muzaffer Bahadır el-Hüseyni.

Safevi Tarikatı’nın lideri, Safevi Devleti’nin kurucusu ve ilk hükümdarıdır.

Şiirlerinde aruz ve hece ölçüsünü kullanmıştır.

Hece ile yazdığı şiirlerinde, Anadolu’da Tekke Edebiyatı’ nın gelişimini büyük ölçüde etkilemiştir ve Yunus Emre’nin izleri görülür.

Aruz ile yazdığı şiirlerde ise, tasavvufi yönü ortaya çıkar.

Eserleri

  • Hatayi Divanı
  • Nasihatnamen (Dini görüşlerini anlattığı, mesnevi türünde bir eserdir.)
  • Dehname (on mektup / mesnevi türündedir / Azeri sahasındaki ilk örneğidir.)

 

ÇAĞDAŞ DÖNEM

7.Sadık Hidayet

(17 Şubat 1903- Tahran, İran / ö.9 Nisan 1951 –Paris, Fransa)

Modern İran Edebiyatı’nı kuran yazarlardandır. Kendisi için, Doğu’nun/İran’ın Kafka’sı benzetmesi yapılmıştır.

Düzyazı ve hikâye yazarıdır.

Eserlerinin önemli bir kısmında, ölüm ve intihar düşünceleri, yalnızlık, gerçeklerden kaçış, boşluk duygusunun izleri görülür.

Kafka, Poe, Çehov, Rilke gibi yazarlara benzer.

Yarattığı yazınsal evrende çoğu zaman düşlerle gerçekleri bir arada işler.

‘Kör Baykuş ’adlı eseri, İran Edebiyatı’nda romana bağımsız bir tür olarak yeni bir estetik değer kazandırması açısından tarihsel bir öneme sahiptir. Bu eser, zaman kavramının sekteye uğradığı, geçmiş, gelecek ve şimdiki zamanın iç içe geçtiği, gerçekle düşün karışıp kahramanların birbirine dönüştüğü masalsı bir anlatıdır.

Diğer Eserleri

  • Hayyam’ ın Teraneleri (1923)
  • İnsan ve Hayvan (1924)
  • Ölüm (1927)
  • Diri Gömülen (1930)
  • Sasan Kızı Pervin (1930)
  • Moğo Gölgesi (1931)
  • Isfahan: Cihan’ın Yarısı (1931)
  • Üç Damla Kan (1932)
  • Mazyar (1933)
  • Alacakaranlık (1933)
  • Kör Baykuş (1937)
  • Aylak Köpek (1942)
  • Hacı Ağa (1945)
  • İslam Kervanı
  • Kafka’nın Mesajı (1948)
  • Vejetaryenliğin Yararları (1957)

 

8.Füruğ Ferruhzad

(29 Aralık 1934- Tahran, İran / 13 Şubat 1967 –Darband, Tehran, İran)

İranlı şair, yazar, oyuncu, yönetmen, ressam. 20. yüzyılda, İran’ da yetişmiş en önemli şairlerdendir.

Şiirlerinde, kadınların sorunlarını ele almış, İran toplumunun kadınlara uyguladığı ayrımcılığı işlemiştir. Füruğ’ un şiirlerindeki kadın; çarşaf ve peçeden kurtulmuş, aile sorunlarının dışında bir dünyaya göz dikmiştir.

Çevresinde olan her şeyi, şiirlerine konu etmiştir. Ayrıca Hiciv şairi olarak da tanınır.

Eserleri

  • Esir Tutsak (1952)
  • Duvar (1956)
  • İsyan (1957)
  • Yeniden Doğuş (1964)
  • İnanalım Soğuk Mevsimin Başlangıcına (yarım kalmış bir eseridir.)

 

9.Sohrab Sepehri

(7 Ekim 1928-Kaşan, İran/ 21 Nisan 1980-Tahran, İran)

Suya, rüzgâra ve toprağa inanan şair olarak tanımlanır.

Budizm ve mitolojiye duyduğu ilgi, şiirini derinden etkilemiştir.

Kendine özgü gizemli lirizmiyle şiirini görülmemiş bir boyuta taşımıştır.

Şiirlerinde, modern dünyanın silip süpürdüğü iyiliğin, merhametin, birliktelik ve eşit hakkın savunuculuğunu yapmıştır.

Eserleri

Biz Hiç Biz Bakış

Rengin Ölümü

Suyun Ayak Sesi

Akdeniz’deki Çöl

Başlangıcın Sesi

 

10.Ahmet Şamlu

(12 Aralık 1925-Tahran, İran/23 Temmuz 2000-Dehkadeh-ye Telaqani)

İranlı şair, yazar, eleştirmen, gazeteci, yönetmen.

İran Yeni Şiir Akımı içerisinde yer almaktadır.

Ahmet Şamlu ilk kez,1947 yılında İran şiirinin kalıplaşmış ve olmazsa olmaz vezin kalıbından çıkmış ve vezinsiz şiir üslubuna başlamıştır. Bu üslup İran’da Beyaz Şiir, Mensur Şiir, Şamluyi Şiir olarak adlandırılmaktadır.

Eserleri

  • Ey Aşk, Ey Aşk! Mavi Yüzün Görünmüyor
  • Bana Aydınlıktan Söz Et
  • Aşkımız Bir Köydür ki Asla Uyumaz

 


Kaynakça