Size daha iyi hizmet verebilmek adına sitemizde çerezler bulundurmaktayız. Gizlilik Politikamızı öğrenmek için tıklayınız. Ayrıca kişisel verilerin koruması kanunu kapsamında TESAD ile iletişime geçen her birey, iletişim verilerinin paylaşılmasını ve ilgili TESAD birimlerince kullanılmasını kabul beyan ve taahhüt eder.
İran Devrimi (1979)
YeniÇağ'dan Alınmıştır.

Devrimlerin Arasında Kalan Bir Ülke; İran

Türkiye İran olur mu?  Bu soru, son yıllarda hemen her kesimin bilincinde yer edinmiş ve farklı mecralarda dile getirilmiştir. Aydın sınıf, kanaat önderleri, siyasiler, akademisyenler böyle bir radikal değişimin imkânsız olduğunu dile getirse de, insanların kafasında hep aynı şekilde yankılanmıştır. Bunun en büyük sebepleri İran Devrim’i öncesi ve sonrasında yapılan reformlar, benzer inanç unsurları ve asla gözden kaçırılmaması gereken diğer bir etmen olan fiziksel yakınlıktır.

Türkiye her ne kadar geçmişten gelen bir yapılanma kültürü olsa da (Tanzimat ve Meşrutiyet gibi.) İran’a benzeme konusunda kafalarda çelişki yaratmaktadır. Devrim öncesi ve sonrası oluşan şartlar göz önüne alındığında, İran’ın Türkiye ile mukayese edilmesi sonucunda ekonomik, siyasi ve sosyal yapılanmasını da bu şekilde görmüş olacağız. Sizlere sunacağım eserlerde hem İran’ı tanıyacağız hem de Türkiye İran olur mu? Sorusuna yanıt bulmuş olacağız. Bu sorulardan, olaylardan, olgulardan ve hipotezlerden yola çıkarak, sizlere İran Devrimi’nin hem kendi coğrafyasına etkisini hem de dünyaya olan etkisini birbirinden güzel eserler ve belgeseller eşliğinde sunacağım.

1. İranda Modern Olmak (İsmail Yerguz, Farabi Adelkah)

İran’da Modern Olmak (İsmail Yerguz, Farabi Adelkah)
Halkkitabevi.com’dan Alınmıştır.

Sık sık rejim değişikliklerine maruz kalan İran’ın değişim ve dönüşüm hikayesini farklı pencerelerden ele alacağız. 1917 devriminden beri İran’da olan değişimi sosyal ve ekonomik yaşam üzerinden anlatan en iyi eser diyebilirim. Bu çıkarımı incelediğimizde, Türkiye’nin İran’a, İran’ın da Türkiye’ye ne kadar yakın olduğunu veya yakınlaşma ihtimalini gözler önüne sermektedir.

Diğer yandan faizsiz borç sandıkları, İslami Ekonomi Örgütü kurulması İran’ın kendine has ekonomi modelini ve yapılanmasını oluşturmaktadır. Ayrıca Tütün Ayaklanması, Anayasa Devrimi gibi olayların İran’a nelerin getirdiğini ve nelerin götürdüğünü görmüş olacağız.

 

 

 

  

2. Humeynizm İslam Cumhuriyeti Üzerine Denemeler- Ervand Abrahamian

Humeynizm İslam Cumhuriyeti Üzerine Denemeler- Ervand Abrahamian
Babil.com’dan Alımıştır.

Sıradaki eser İran Devrimi’nin baş aktörü olan Ayetullah Humeyni’yi anlatmaktadır. Humeyni dünya ve Amerikan kamuoyunda ne kadar fundamentalist görünüyorsa, İran topraklarında bir o kadar devrimci ve halkçı olarak görülmekteydi. Özellikle 1 Mayıs kutlamalarında işçilere armağan ettiği evler, her ne kadar siyasi bir araç olarak kullanılsa da İranlı işçilerin gözünde birer lütuftu. Bu sırada muhalefet kanadında olan Humeyni, Rıza Pehlevi’ye ve onun getirdiği inkılaplarına karşı gelmiştir.

Şiiliğin getirdiği has karakteri ile Rıza Şah’ı eleştirirken, diğer yandan da seküler devlet anlayışını vaazlarında, yazdığı kitaplarda yerden yere vurmuştur. Vakıflara el konulması, dini mahkemelerin yerine devlet mahkemelerinin kurulması, karma eğitimli okullar açılması bunların sadece birkaçıydı. Hemen her vaazında sosyal adalet ve özgürlük mesajı veren Ayetullah Humeyni, fundamentalizm ve halkçılık arasında sıkışıp kalmıştı adeta. Kapitalizm ve komünizmi reddeden Humeyni, tek çıkış yolunun ‘milli köklere’ dayanmak olduğunu dile getiriyordu.

İktidara geldikten sonra köklü değişimlere imza atan Humeyni, halkın gözünde devrimci ve kahraman olarak görülmeye başlandı. Ekonominin millileşmesi, özel mülk anlayışının gelmesi, özgürlük kavramı Humeynizm akımının ortaya çıkmasını ve yaygınlaşmasını sağlamıştı. Son tahlilde bu eser, Humeyni’nin dünya görüşü ile İran Devrimi harmanlayarak anlatmıştır.

3. İran: Bir Devrimin Tükenişi- Farhad Khosrokhavar/ Olivier Hoy

İran Bir Devrimin Tükenişi - Farhad Khosrokhavar Olivier Hoy
Bkmkitap.com’dan Alınmıştır.

Listemizin üçüncü sırasında İran: Bir Devrimin Tükenişi eseri bulunuyor.  60’lı ve 70’li yılların radikal değişiklikleri ile başlayan eser, yapılaşma ve yenileşme başlığı altında anlatılmaktadır. Petrol gelirlerinin artması, refah seviyesinin yükselmesi, tabakalaşmanın ortaya çıkması, İran’ı Orta Doğu’da iddialı bir konuma getirmiştir.

Ancak İran’ın ve İranlıların alışık olmadığı bir siyasi görünüm vardı. Ruhbanlar siyasetten elini eteğini çekmeye çalışırken, diğer yandan liberaller dine dayanarak inandırıcı olmayı bırakmışlardı. Tüm bunlar gerçekleşirken, güçler dengesinin etkilerini ülkenin siyasetine nasıl yön verdiğini de görmüş olacağız.

Post-İslam anlayışı gittikçe kuvvetlenmiş ve zaman içerisinde günümüz İran’ını yaratmıştır. Şiilik burada Marksizm ve milliyetçilikle karışmış ve İran’ın en güçlü kolu haline gelmişti. Kamusal alan, Şiiliğin ölümsüzlüğü, yeni İran gençliği gibi farklı unsurlar da ele alınarak kıymetli bir eser bizlere kadar ulaşmıştır.

 

4. İranda Devlet, Din ve Devrim- Behrooz Moazami 1796dan Bugüne

İran’da Devlet, Din ve Devrim- Behrooz Moazami 1796’dan Bugüne
D&R’dan Alınmıştır.

Listemizin sonuna doğru yaklaşıyoruz. Kaçar Devleti’nin siyasi otoritesinden başlayan bu serüven, etkileriyle beraber günümüze kadar geliyor. Meşrutiyet Devrimi ile ulus-devlet olamayan İran, Pehvelvi devletinin oluşmasıyla çok farklı bir oluşum sürecine giriyor. Özellikle Beyaz Devrim’e kadar olan dönemde, faydacı bir tampon devlet oluşturulmak isteniyor.

Daha sonra ulemanın peyderpey kurumsallaşması, ortodoksluğu peyda eder. Ulemanın siyasi alana girmesiyle anayasa kutsallaşır ve topyekün bir değişim başlar. Sürgünden gelip İran’ın başına geçen Ayetullah Humeyni ise radikal kararlarıyla çok farklı bir İran yaratır. Devrimci ve halkçı oluşuyla siyasi bir ideoloji yaratan Humeyni, günümüz İran’ın en büyük mimarı denilebilir.

Humeyni ile beraber gelen teokrasi ise, İran topraklarında hala varlığını sürdürmektedir. 1796’dan bugüne kadar gerçekleşen tüm değişimi (siyasi, ekonomik, sosyal) tek kalemde gözler önüne sermektedir. Birbirini bağlayan tüm unsurların var olması, kitabının dilini de akıcı hale getiriyor.

 

5. İRAN Aklın İmparatorluğu Zerdüştten Günümüze İran Tarihi

İRAN Aklın İmparatorluğu Zerdüşt’ten Günümüze İran Tarihi
D&R’dan Alınmıştır.

Listenin kitap önerisi olarak sonuna gelmiş bulunmaktayız. 9 bölümden oluşan bu kitapta İran Devrimi’nden çok, coğrafyanın tamamına hâkim olunabilir. Zerdüştler, Akhamindler ve Yunanlılar’dan başlayıp, Ahmedinejad’a kadar gelen bir tarih çizelgesi bizleri karşılıyor. Bazı bölümlerde Fars edebiyatından kesitlerin sunulması da dönemin sanatından eksik kalınmamasını sağlıyor.

Coğrafya ile temellendirilmiş, haritalarla desteklenmiş, çeviri olarak da neredeyse kusursuza yakın bu eser, hem Orta Doğu coğrafyasını hem de İran tarihinin kapılarını ardına dek bizlere açıyor.

İran tarihi üzerine akademik çalışmalar yapanlara veya bu hususta merakı olan herkese şiddetle tavsiye edilir. Temel eser niteliğinde olan bu kitap, bölge hakkında sorulan çoğu soruyu cevaplamaya yetecektir.

 

 

 

Belgesel Linkleri

Listemizin son sırasına gelmiş bulunmaktayız. Sizler, listede yer verdiğim videoları izlerken, hem bir tarihçi hem de bir gazeteci perspektifi ile İran devrimini görmüş olacaksınız.


Kaynkça

Axworthy, Michael İran Aklın İmparatorluğu, Say Yayıncılık, Topkapı, İstanbul, 2016.

Abrahamian,Ervand, Humeynizm, İslam Cumburiyeti Üzerine Denemeler, Metis Yayınları, Beyoğlu, İstanbul, 2002.

Adelkhah, Fariba, İran’da Modern Olmak, Metis Yayınları, Beyoğlu, İstanbul, 2001.

Moazami, Behrooz, İran’da Devlet, Din ve Devrim 1796’dan Bugüne, İletişim Yayınları, Bağcılar, İstanbul, 2019.

Khosrokhavar, Farhad, Roy, Oliver, İran: Bir Devrimin Tükenişi, Metis Yayınları, Beyoğlu, İstanbul, 2000.