dünyaya damgasını vurmuş ekonomistler

Dünyaya Damgasını Vurmuş 9 Ekonomist

İktisat teorileri hiç şüphesiz ki dünyamızı değiştirdi ve bu böyle devam edecek. Geçmişin güçlü insanlarını düşündüğümüzde aklımıza politikacılar gelir fakat aslında ekonomistlerin fikirleri onlardan daha güçlüdür. Ekonomistlerin teorilerini ve politikalarını düşünürsek dünyamızdaki yerini bir kez daha anlayabiliriz. Bu insanlardan herhangi birinin fikri olmasaydı dünyamız çok farklı bir yer olurdu. Ekonominin doğru işleyişi hayat kalitemizi artırır ve sonraki nesiller için önem oluşturur. Ekonomi kısaca kıt kaynaklarla sınırsız ihtiyaçların akılcı şekilde karşılanmasını araştıran bir bilim dalıdır. Bunu teorilerle açıklamış ekonomistleri inceleyeceğiz.

1.Adam Smith (1723-1790)

adam smith

1723’te İskoçya’da dünyaya gelen Adam Smith ahlak profesörüyken yazdığı ‘’ Ulusların zenginliği’’ kitabıyla ekonomi alanında büyük bir eser ortaya koymuştur. Fakat ilk önemli eseri ‘’Ahlaki duygular teorisi’’ adıyla 1759 yılında yayınlanmıştır. Bu kitap ahlak felsefesiyle ilgilidir. İki kitabın ortak özelliği ahlak dünyasında sempatiyi, ekonomi dünyasında kişisel çıkarı ön planda tutmasıdır. Ulusların zenginliği kitabının ana hatları şunlardır: İşbölümü, ekonomik sistem, doğal serbestlik ve politik iktisat. Tüm modern ekonomi ona çok şey borçludur. O olmadan ekonomi tarihi düşünülemez. Adam Smith klasik iktisat okulunun temellerini atmıştır. Smith ile en çok ilişkilendirilen tabir ‘’görünmez el’ dir. Devlet yardımlarının neden gereksiz olduğunu anlatan ve piyasanın kendi kendine nasıl dışarıdan bir müdahale olmaksızın verimli bir noktaya ulaşacağını söyleyen teoridir. Bu kendi çıkarlarını akıllı bir şekilde koruyanların toplum çıkarlarını da koruduğunu anlatır ve kapitalizmin temelini oluşturur. Ona göre devletin üç görevi vardır. Milli savunma, adalet ve ekonomik anlamda bazı kamu işleri ve kurumların yürütülmesidir. Aslında Smith bir çağı kapatıp başka bir çağı açmıştır. Bilindiği gibi Batı Avrupa ve Büyük Britanya 15.Yüzyıl’dan itibaren Merkantilizm etkisi altındadır. Ve büyük sermaye birikimine sahiptir. Merkantilizm iki temel ilkeye sahiptir. Birincisi bir ulusun zenginliği ve buna bağlı gücü, o ülkenin sahip olduğu altın gümüş stokuyla belirlenir. İkincisi kapitalist sistemin gelişmesi için devletin ekonomik yaşama katılması gerekir. Bu sebeple Merkantilist ülkeler kıymetli maden düşkünlüğü ve bunun getirdiği denizaşırı sömürgecilik ile dünyayı yönetmeye başlamışlardır. Smith ise Ulusların zenginliği kitabında bu ahlaksız ekonomik düzen anlayışı yerine doğal serbestlik ya da özgürlük içinde ekonomik yapılanmanın gereğini ortaya koymuştur.

2.Alfred Marshall (1842-1924)

alfred marshall

Neoklasik iktisatçıların ön safında yer alan Marshall ‘’Ekonominin ilkeleri’’ adlı kitabıyla ekonomide önemli bir yere sahiptir. Neoklasik iktisat okulu liberal perspektiften klasik okulunu eleştirmekte ve aynı zamanda geliştirmektedir. İktisatın halktan uzak olmaması için çalışmalarını günlük bir dilde yazmıştır. Fakat dipnotlarında matematiksel yöntemle de açıklamıştır. Teorilerinin kâğıt üzerinde doğru olması dünya ile uyumlu olduğunu göstermez. Fakat Marshall buna da dikkat etmiştir. Kendisinden öncekiler makroekonomiyle ilgili olmasına rağmen mikroekonomiyle de ilgilenmiştir. Ve insanların firmaların nasıl karar aldıklarını yani mikroekonomiyi önemle bir yere koymuştur. Marshall’ın Keynes’e hocalık ettiği bilinmektedir. Marshall neoklasik iktisatçı olmasına rağmen bencil bireyciliğe dayalı bir yaklaşımı benimsememiştir. Marshall insanların sosyal ağlar içerisinde olduğu kabul edilir. Ekonomide sosyal ağlar ve sosyal sermaye önemli bir yerdedir. Marshall’a göre sosyal ilerleme bireylerin potansiyellerini gerçekleştirmesi sonucunda olur. Marshall rekabetin özel sermaye ve serbest ticaretin gelişmesi için gerekli olduğunu söylemiştir. Ona göre kapitalizm çalışan sınıflar dâhil olmak üzere bütün sınıfları geliştirip medeniyete yol açtığını düşünmüştür.

3.John Maynard Keynes (1883-1946)

keynes

Öldükten 100 yıl sonra bile çeşitli politika ve ideolojileri etkileyerek tarihteki yerini aldı. Bunalımları ve durgunlukları kontrol altına almak ve azaltmak için devlet müdahalesinin ve harcamalarının savunuculuğunu yaptı. Ekonomi kendiliğinden tam istihdam seviyesinde değildir. Keynes kamu harcamalarını azaltarak veya artırarak ve vergi oranlarını azaltıp artırarak devletin müdahalede bulunması gerektiğini söylemiştir. Keynesyen iktisat okulu onun sayesinde gelişmiştir ve talep yönlü iktisat 1929 büyük dünya krizini sonucu oluşan işsizlik ve toplam talepteki yetersizlikleri gidermek amacıyla geliştirilmiştir. 1950’lerde tüm kapitalist hükümetler tarafından kabul edilmiştir. Ve hala Barack Obama gibi liderler kullanmaktadır. Keynes’in ekonominin düzelmesinden anladığı ücretlerin yükselmesi, çalışma saatlerinin azaltılması, sosyal devletin tüm alanlarda en gelişmiş formların kurulması idi. Bu mekanizmalar kapitalizmin işlevini bozmak yerine düzeltmektedir. Keynes 1926’da yazdığı laissez faire’ in sonu adlı kitapçıkta liberalizmin yanlış olduğu devletin ekonomiye müdahale etmesi gerektiğini vurguladı.

4.Milton Friedman (1912-2006)

friedman

Chicago iktisat okulunun önemli isimlerindendir. Nobel ekonomi ödülü alan Friedman Hayek’le birlikte serbest piyasa ekonomisinin günümüzde en güçlü isimlerindedir. Para teorisi, parasal tarih, tüketim analizi ve istikrar politikası gibi birçok alanda çalışmıştır. Friedman’ın politikaları Keynes’in politikalarının doğru olmadığını söylemiş ve hükümet politikalarına karşı çıkmaya odaklanmıştır. Hükümetlerin minimal müdahaleci politikalarda bulunması gerektiğini düşünmüştür. Ancak Keynesyen ekonomistler Friedman’ın ekonomide huzursuzluk yarattığını söylemektedir. Ayrıca iktisat metodolojisi üzerine yaptığı ‘’ The methodology of Positive Economics’’ çalışmasıyla da bilinmektedir. Friedman 1950’den itibaren iki hipotezi benimsedi. Bunlardan ilki merkez bankaları enflasyon, deflasyon ve büyük durgunluklardan sorumludur. İkincisi fiyat sistemi kaynakları tahsis etmek ve makroekonomik istikrarı sürdürmek üzere yeterince iyi çalışır.

5.Friedrich List (1789-1846)

friedrich list

1789’da doğan List “ulusal politik iktisat sistemi” adında kitap yazmıştır. Serbest ticaretin bütün hükumetler için iyi olmadığını ortaya koymuştur. Örneğin yeni gelişmekte bir ulus serbest ticarette yönetiliyorsa gelişmiş devletler kötü etkileyebilir. Bu yüzden rekabet gücü kazanıncaya kadar devletin koruyucu politikalarla piyasanın gelişmesini beklemesi gerekmektedir.  Bu sebeple her ulusun kendine özgü politikaları olmak zorundadır. Nazi rejimini etkilemiş ve aynı zamanda Avrupa Ekonomik Topluluğunu destekleyen fikirler arasındadır. List toplumu canlı bir organizma olarak görür ve bu onu Alman Tarihçi Okulunun öncüsü yapmaktadır. List bir ulusun tek zenginliğinin ticaret olarak görmez. Bu konuda Smith’le ayrılırlar. Hedef ticaret yapmak ve çıkar sağlamak değildir. Bir ulusun üretken kuvvetlerinin güçlendirilmesidir. List’e göre bir ulus ne kadar mal üretiyorsa o kadar zengindir.

6.Karl Marx (1818-1883)

karl marx

Karl Marx’ın 1848’de yayınlanan ‘’Komünist Manifestosu’’ ve 1894’te yayımlanan ‘’Das Kapital’’ dünyanın en önemli kitapları arasında gösterilmektedir. Hegel’in anlayışını Kapitalizmi anlamak için kullanan Marx ‘’artı değer’’ kavramıyla emeğin sömürüldüğünü ortaya koymuştur. Artı değer kavramı, üretilen malların değeri ile üreten kişiye ödenen miktar arasındaki farktır. Felsefe alanına ilk kez Hegel’e giren yabancılaşma kavramı Marx’ın dikkatini çekmiştir. Hegel’e göre yabancılaşma, onun ‘’mutlak ruh’’ olarak kavramlaştırdığı varlığın, kendini dışsallaştırması anlamına gelmektedir. Yabancılaşma kavramı Marxla birlikte somutlaşarak nesnel bir nitelik kazanmıştır. Çünkü Marx emek ve insan doğası arasında doğal bir ilişki olduğuna inandığı halde bu ilişkinin kapitalizm tarafından engellendiğini düşündü. Saptırılan bu ilişkiyi yabancılaşma olarak adlandırdı. Marx bugün hala tartışmaların odak noktası olmaya devam etmektedir. Marx ve sosyalizm konulu çalışmaları olmasaydı işçi haklarında ilerleme kaydedilemeyebilirdi. Bazı insanlar 20. Yüzyılın tarihinin onun mirası olduğunu düşünmektedir. Karl Marx’ın teorisinde üç temel girdi bulunmaktadır. İlki üretici güçler ve bunların değişimidir. İkincisi ideolijik üst yapıdır. Bunlar hükumet, kanun, politika, din, sanat, edebiyat ve felsefe gibi tarihsel kurumsal yapılardır. Üçüncüsü üretimin yapılış biçimidir. Buna ekonomik sistem denilebilir. Ekonomik sistem içerisinde Marx sınıflar arasındaki güç ilişkisinin altını çizmiştir. Bölüşüm ilişkisinden bahsedebilmek için artık üreten bir ekonomi olması gerekmektedir. Marx’ın kapitalist sistemde ‘’bölüşümü’’ iki ayrı eksende düşünmek mümkündür. İlki üretim süreci sırasında değer yaratma aşamasında oluşan artık değerin oluşumu ve el konulmasını analiz eden sınıflar arasındaki bölüşümdür. İkincisi ise bölüşümün dolaşım sırasında, kapitalist sınıf içindeki paylaşımının analizidir. Bu artık değerden doğan kârın kapitalistler arasında bölüşümüdür.

7.Irving Fisher (1867-1947)

fisher

Amerikalı bir iktisatçı olan Fisher marjinal fayda kuramının matematikselleştirilmesini sağladı. Marjinal fayda, tüketilen malın bir birim artırılmasıyla bu son birim malım toplam faydada yarattığı değişikliktir. Fisher 25 yaşındayken Yale Üniversitesi’nde ekonomi dalında ‘’Paranın satın alma gücü’’ adlı ilk doktora tezini yazdı. İlk Amerikan neoklasik İktisatçılardan biri olan Fisher’ a göre tüketici nominal değer ile paranın reel değeri arasındaki farkı anlayamamaktadır. Fisher para miktarının artırılmasının fiyatları etkileyeceğini ve ekonominin bozulacağını düşünüyordu. Fisher bunu matematiksel bir formülle de açıkladı.

8.Thomas Malthus (1766-1834)

Malthus

Thomas Malthus’tan önce ortak görüş sürekli iyileşme yönündeydi. Fakat Malthus bu fikirle aynı düşünmüyordu. Sürekli nüfus artışının ve hastalıkların dünyayı daha kötü bir yere götüreceğine inanıyordu. Bunu ise yiyeceklerin aritmetik nüfusun ise geometrik arttığını söylerek açıkladı. Nüfus artışının sürekliliği sebebiyle bazı kesimlerin yoksul olmasının normal olduğunu düşünüyordu. Darwin, Marx ve Keynes gibi birçok bilim insanı Malthus’tan etkilenmiştir.

9.Friedrich Hayek (1899-1992)

hayek

1974’te Nobel ödülüne layık görüldü. Özellikle ‘’Kölelik yolu’’ eseri ile tanınmıştır. Avusturyalı liberal iktisat teorisyeni serbest piyasa düzeninin savunucularındandır. Avusturya iktisat okulunun önemli isimlerinden biridir. Hayek toplumda oluşan yerel ve geçici bilgileri en temel sorun olarak görmüş ve serbest piyasanın buna göre şekillendiğini söylemiştir. Toplumun tek sorununun eldeki kaynakların dağıtımı olmadığını bireylerin bilgisini ve bunu nasıl kullandığının önemli olduğunu söylemiştir. Hayek’e göre özgürlük kavramı bir insanın onu, keyfi bir kararla belirli bir şekilde davranmaya zorlayabilecek bir kimsenin iradesini tabi olmaksızın, kendi kararlarına ve planlarına uygun bir şekilde eylemde bulunabilmesi demektir.

 


Kaynakça

Encyclopedia, Adam Smith Scottish Philosopher,  3 Nisan 2019, https://www.britannica.com/biography/Adam-Smith (ET:24.04.2019).

Encyclopedia, Alfred Marshall British Economist, https://www.britannica.com/biography/Alfred-Marshall (ET:24.04.2019).

Encyclopedia, John Maynard Keynes British Economist, 17 Nisan 2019, https://www.britannica.com/biography/John-Maynard-Keynes (ET:24.04.2019).

Encyclopedia, Milton Friedman American Economist, 28 Mart 2019,  https://www.britannica.com/biography/Milton-Friedman (ET:24.04.2019).

Encyclopedia, Friedrich List German-American Economist,  https://www.britannica.com/biography/Friedrich-List (ET:24.04.2019).

Encyclopedia, Karl Marx German Philosopher, 10 Mart 2109, https://www.britannica.com/biography/Karl-Marx (ET:24.04.2019).

Encyclopedia, Irving Fisher American Economist, 25 Nisan 2019,  https://www.britannica.com/biography/Irving-Fisher (ET:24.04.2019).

Encyclopedia, Thomas Malthus English Economist and Demographer, 5 Nisan 2019, https://www.britannica.com/biography/Thomas-Malthus (ET:24.04.2019).

Encyclopedia, F.A.Hayek British Economist, 27 Mart 2019,  https://www.britannica.com/biography/F-A-Hayek (ET:24.04.2019).

David D. Rapheal,   Adam Smith,                                                     Liberte Yayınları

Dr. İsmet mucuk,  Milletlerin zenginliği 200. Yıldönümü:1776-1976, Adam Smith’in dar anlamda ‘’ekonomik’’ olmaktan çok ‘’sosyal’’ bütünleşme teorisinin temel varsayımları üzerine bir not.

Şule Daldal,    Kapitalizmin bütünsel bir analizi: John Maynard Keynes.

Deniz t. Kılınçoğlu- Emre Özçelik, John Maynard Keynes Yine Yeniden, İletişim Yayınları.

Ekonomik Yaklaşım Derneği 2018, Friedrich List’te Korumacı Yaklaşımlar, Hülya Derya.

Politik ekonomik kuram,  Karl Marx’ta Bölüşüm, Cilt1 sayı 2 (2017).

Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, Karl Marx’ın bakış açısından kapitalist toplumda yabancılaşma ve sonuçları, Zafer Demir.

ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt2, Sayı 3, ss. 199-213, 2006, Hayek’in Özgürlük ve Adalet Teorisi, Senem Kurt.

Milton Friedman’ın İktisat Bilimine Katkıları, Robert L. Hetzel.

Alfred Marshall’ın Neoklasik İktisat Düşüncesinin Sosyal Özellikleri, Tolga Kabaş, 20.01.2018.