Doktor Ox
Kahramangiller'den alınmıştır.

Doktor Ox’un Deneyi Kitap Analizi

Künye

Kitap: Doktor Ox’un Deneyi

Orijinal adı: Une Fantaisie du Docteur Ox

Yazar: Jules Verne

Çeviren: Alev Özgüner

Yayıncı: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

Sayfa Sayısı: 90

Baskı Yılı: Ocak 2019

Yazar Hakkında

Hayal gücümüzün sınırlarını zorlayan kitaplar yazan Jules Verne, 1828 yılında Fransa’nın Nantes şehrinde doğmuştur. Paris’te hukuk eğitimini bitirdikten sonra yazarlık kariyerine başlar. Babasının hukuk ofisi açma teklifini reddeden Verne[1], karısıyla beraber İngiltere’ye seyahat eder. 1862’de Pierre-Jules Hetzel isimli editör ve yayıncıyla çalışmaya başlar. Balonda Beş Hafta, Seksen Günde Devri Alem, Kaptan Hatteras’ın Maceraları, Dünya’nın Merkezine Seyehat, Aya Yolculuk, Kaptan Grant’ın Çocukları, Denizler Altında 20.000 Fersah gibi çok bilinen romanları Hetzel tarafından yayınlandı. Verne bu kitapları gezilerinden ilham alarak yazar ve elbette ki hayal gücünü de işin içine katar. Birçok kitabı günümüze ışık tutmuş, bilim insanlarına ilham vermiştir. Aynı zamanda kitapları film olarak da beyaz perdeyle buluşmuştur.

murtaki.com’dan alınmıştır.

Jules Verne bilimkurgu romanları yazmış, bilimsel roman çığırını başlatmıştır.[2] 1905 yılında Amiens’teki evinde hayata gözlerini kapamıştır.

Giriş

Bilimkurgu türünü, Platon’un Devletiyle başlayan ardından Thomas Moore’un Ütopya’sıyla devam eden ütopyalar serisinin bir parçası olarak değerlendirebiliriz. Özellikle sanayi devrimiyle birlikte gelen ve ardından devam eden gelişmeler aydınları derin düşüncülere sevk etmiş ve geleceği tasvir etmeye koyulmuşlardır. Hızla hayatlarına giren yeni icatları ve bununla beraber toplumdaki dönüşümün ileri safhalarını hayal edip bilimkurgu türünü geliştirmişlerdir. Genel olarak dönemin yazarlarını karamsar görsek de türün gelişmesi açısından edebiyata katkı sağlamışlar ve sosyolojik olarak yazarların iç dünyaları dönemin koşullarını bize yansıtması açısında yararlı olmuştur. Robert Steveson’un Dr. Jekyll ile Mr. Hyde adlı eseri Kraliçe Victoria döneminde kapitalizm ve sanayileşmenin hızla gelişmesiyle görülmemiş bir teknolojik ilerlemenin gerçekleştiği bir çağda Dr. Jekyll bir bilgini Mr. Hyde ise yabaniyi temsil eder ve roman yalnızca iyi ile kötü arasında değil, uygarlık ile vahşet arasında da yakından bir bağ kurar. [3]Bilimkurguyu ara geçiş romanı olarak düşünürsek bir sonraki aşama distopya türüdür ki bu tür gerçekten gelecek için iç karartıcı tablolar dizisi çizer.

Dr. Ox’un Deneyi kitabında basit, sakin ve hatta hiçbir zaman ilginç şeylerin olmadığı bir kent olan Quiquendone kentinde, çılgın bir doktorun tüm kente borularla okshidrik gazını yaymasıyla ilginç olaylar baş gösterir. Doktor Ox’un Deneyi’ni yakından göreceğimiz bu yazıda önce kısa bir kitap özeti verilecek ardından sosyolojik ve psikolojik bir analiz yapılacaktır.

Kitap Özeti

17 bölümden oluşan kitapta yazarımız öncelikle Quiquendone kentini uzun uzun tanıtıyor. Hayali bir kent olan Quiquendone kenti tahmini olarak bugünkü Fransa, Belçika, Almanya sınırına konuşlanmış ve yüzyıllardır Van Tricasse’lerin belediye başkanı olarak yönettiği küçük bir kasaba kentidir. Belediye Başkanı tıpkı Quiquendone halkı gibi sakin mi sakin, “ne neşeli ne kederli, ne memnun ne sıkıntılı, ne hareketli ne cansız, ne kendini beğenmiş ne alçakgönüllü, ne iyi ne kötü, ne cömert ne cimri, ne cesur ne ödlek, ne fazla ne eksik, yani her yöneden ölçülü bir insandı.”[4] Yardımcısı Niklausse da tıpkı belediye başkanı gibiydi. Zaten kent halkının tümü böyle ölçülü insanlardı. Komşu kentler de Quiquendone’yi böyle nazik, ölçülü, sakin bir şehir olarak bilirlerdi. Fakat Doktor Ox, Quiquendone halkının tam tersine neşeli, sürekli gülen ve planları olan bir insandı.
Kitabın öncesinden Belediye Başkanı ile Doktor Ox’un şehir aydınlatması için anlaştığını anlıyoruz. İlginç olan tüm masrafları Doktor Ox’un üstlenmesidir. Belediye de hiçbir masrafa girmeyeceği için bunu kabul etmiştir. Fakat Doktor Ox’un başka planları vardır.

Bir gün Doktor Ox’un evinden bir davette hararetli bir siyaset konuşulmuş bunu Şehir Komiseri hemen belediye başkanına iletmiştir. Bu durum yüzyıllardır olmamış bir durumdur. Quiquendone ve siyaset konuşmak. Bu ikisini aynı cümlede kullanmak bile gülünçtür. Bu durum şehrin ayarlarını değiştirmenin ilk adımıdır. Kaldı ki bunun etkileri operada da görülür. Halk, opera orkestrası, oyuncular herkes ama herkes coşkuludur.

Aydınlatma Projesi faaliyete geçtikten sonra gözle görülü değişimler başlar. Quiquendone halkı çok taşkındır. Eski sadelikten ve ölçülülükten eser kalmadığı görülür. Hatta insanlar aynı fikirde olsalar bile tartışabilmekteydiler. Belediye başkanı Van Tricasse ile yardımcısı Niklausse hemfikirken bile kavga halindelerdir.

Belediye Meclisi okshidrik gazının etkisiyle 1195 senesinde Virgamen şehri ile yaşadıkları bir olay üzerine, Virgamen’e savaş açar. Tam savaş meydanındayken Doktor Ox’un yardımcısı herkese gerçekleri açıklar ve bu sırada okshidrik fabrikası alev alır. Okshidriğin etkisi tüm kentte etkisini kaybeder ve kent eski sakin günlerine geri döner.

Analiz

Doktor Ox Quiquendone halkına okshidrik gazı solutmuş ve bunun sonuçlarını görmek istemiştir. Bu sayede Doktor Ox dünyayı yeniden kuracağına inanmıştır. Fakat neden Quiquendone halkı? Doktor Ox bunun cevabını 21. Sayfada açıklar.

“Bir yüzyıldır arabacıların küfretmediği, birbirine sövüp saymadığı, atların kaçığ gitmediği, köpeklerin ısırmadığı, kedilerin tırmalamadığı, kısacası tartışmanın gölgesine bile rastlanmayan bir kent bu! Sulh ceza mahkemelerinin bile bütün bir yıl iş olmadığı için çalışmadığı bir kent! Sanatın da işin de, hiç ama hiçbir şeyin coşku yaratmadığı bir kent! Yüz yıldır hiç tutanak tutulmamış, jandarmaların laf olsun diye ortalıkta dolaştığı bir kent! Üç yüz yıldır ne bir yumruğun ne de bir tokadın atıldığı bir kent! Böyle devam edemez, bütün bunları değiştireceğiz, anlıyorsunuz değil mi üstat Ygéne?”[5]

Fakat Doktor Ox neden tüm bu sakinliği, ölçülülüğü değiştirmek istiyor? Jules Verne Doktor Ox’un sadece çılgın bir deneyden başka bir şey yapmadığı 89. Sayfada söylüyor. Fakat bunun ötesine bakmaya çalıştığımızda insan psikolojisi bu monotonluğu kaldırabilir mi? “Monotonluğa verilen psikolojik tepki sıkıntı olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu da yapılmakta olan işe ilginin kaybolmasına neden olmaktadır. Doğal olarak stres de bu konularla yakından ilgilidir.”[6] Fakat Quiquendone kenti o kadar monoton ki monotonluk bozulmasın diye belediye başkanı ve meclisi herhangi bir karar almaktan dahi çekiniyor. Kaldı ki herhangi birinde sıkılma ve stresten eser yoktur. Gelenekler de keza o kadar katıdır ki bir erkek ile bir kadın ancak 10 sene nişanlı kaldıktan sonra evlenebiliyor.

Aslında Quiquendone kenti bir ütopya olarak bakıldığında ideal bir kent resmi çiziyor. Yukarıda Doktor Ox’un neden bu kendi seçtiği sorusuna verdiği cevaptan bunu anlayabiliyoruz. Suçun olmadığı ve buna rağmen bile güvenlik önlemlerinin alındığı bir kent. Ama kime göre ideal?

Jules Verne’in bu eserinde, ideal olanı yerdiği sonucuna ulaşıyorum. Bilimkurgu hikayesi diyebileceğimiz bu eserde bu aşırı monotonluk, içe kapalılık, geleneklere bağlılık ve hatta bürokrasi hicvedilir. Doktor Ox burayı seçer çünkü burası sıkıcıdır. Burada her şey olması gerektiği gibi işler ve gelenek bozulmaz. Halk siyasete bulaşmaz, şikayette bulunmaz. Ox bir şeyleri değiştirmeye bu sıkıcı kentten başlar. Yine dönemin popüler tiplemesi çılgın bilim adamı aracılığıyla ideal olan tahrip edilir. Hatta savaşın eşiğinden dönülür.

Sonuç

Doktor Ox kimilerinde çokça eleştirilebilir. Yaptığı şey az değildir, koca kentin ayarlarıyla oynamış, neredeyse Quiquendone kentini kanlı bir savaş sürüklemiştir. Fakat bunun ötesinde Quiquendone kenti ideal bir kenttir. Yazar bu mükemmelliği eleştirerek işe başlar. Bunu hem belediye başkanı ve yardımcısının konuşmalarından hem de katı gelenekçilikten anlayabiliyoruz. Bürokrasinin istediği tam da budur. Halkın yönetime katılmaması, geleneğin bu şehri yüzyıllardır olduğu gibi yönetmesi. Aslında suç oranının ve hiçbir heyecanının olmadığı bu kent aslında mükemmel değil, tam tersine her şeyin önceden tahmin edilebildiği sıkıcı bir kent. Hayatı değiştirmek için kimsenin adım atmadığı, kamu yararı için yapılacak olan bir işin bile nasıl olsa kimseye zararı yok diye yapılmadığı bir yer. Aslında birileri bir şey yapsa canlılık olacak sakinlik ortadan kalkacak ama bunu deneyen kimse yok. Yazar bu monotonluğu Doktor Ox’un cezalayıcı yöntemiyle eleştirmeyi tercih ediyor.

“Bütün yaşamı boyunca hiçbir şeye karar vermeden ölen bir adam bu dünyada mükemmeliyete yaklaşmış demektir.”[7]

 


Kaynakça

Gödelek, Ertuğrul; Çiçek, Umut, İş Doyumu, Monotonluk, Otonomi ve Kazaya Yatkınlık, Türk Tabipleri Birliği Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, Cilt 6, Sayı 21, 2005.

Verne, Jules, Doktor Ox’un Deneyi, Çeviren Alev Özgüner, İş Bankası Kültür Yayınları, 8. Basım, İstanbul, 2019.

Wells, H.G., Zaman Makinesi, Çeviren Celal Üster, , İş Bankası Kültür Yayınları, 5. Basım, İstanbul, 2019

Jules Verne Biography, Biography, https://www.biography.com/writer/jules-verne , erişim tarihi: 29.06.2019.

Fransız Edebiyatı, Türk Dili ve Edebiyatı,

https://www.turkedebiyati.org/fransiz_edebiyati.html , erişim tarihi: 29.06.2019.

Dipnotlar

[1] Biography, Jules Verne Biography, https://www.biography.com/writer/jules-verne , erişim tarihi: 29.06.2019.

[2] Türk Dili ve Edebiyatı, Fransız Edebiyatı, https://www.turkedebiyati.org/fransiz_edebiyati.html , erişim tarihi: 29.06.2019.

[3] H.G. Wells, Zaman Makinesi, Çeviren Celal Üster, , İş Bankası Kültür Yayınları, 5. Basım, İstanbul, 2019 s. x.

[4] Jules Verne, Doktor Ox’un Deneyi, Çeviren Alev Özgüner, İş Bankası Kültür Yayınları, 8. Basım, İstanbul, 2019 s. 7-8.

[5] Verne, a.g.e., s. 21.

[6] Ertuğrul Gödelek, Umut Çiçek, İş Doyumu, Monotonluk, Otonomi ve Kazaya Yatkınlık, Türk Tabipleri Birliği Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, Cilt 6, Sayı 21, 2005, s. 38.

[7] Verne, a.g.e., s.6.