Ana Sayfa / Yazılarımız / Siyaset / Araştırma Yazıları / Dış Politika Analizine Tanımlar, Davranışlar ve Ortam Açısından Kısa Bir Bakış
dış politika tesa

Dış Politika Analizine Tanımlar, Davranışlar ve Ortam Açısından Kısa Bir Bakış

Giriş

Bu kısa makale yazımızda “dış politika analizi”nden ne anladığımız ve aslında ne olduğunu belirtip, bugüne kadar hakkında öne sürülen değerli görüş ve tanımları açıklamaya çalışacağız. Daha sonra bu tanımlar üzerinden konuyu devletlere bağlayıp, dış politikadaki davranışlarını, neye göre karar verdiklerini, faktörlerin ne gibi sınıflara ayrılabileceğini ve bahsedilen dış politikada devletin rolünü ve konumunu yerleştireceğiz.

1. DIŞ POLİTİKA ANALİZİNİN ORTAYA ÇIKIŞI

Dış Politika Analizi, uluslararası ilişkilerin bir alt akademik dalı olarak tanımlanır. 1950’den başlayarak 1960’a kadarki on yıllık sürede kendini geliştirmesi ve günümüzde de sürekli değişken şekillerde karşımıza çıkmasından dolayı, yeni bir alan olduğuna şüphe yoktur. Bununla birlikte uluslararası ilişkiler ile paralellik göstererek ilerlemiştir. Üzerinde uzmanlaşmaya elverişli, taze ve derin bir çalışma sunmaktadır.

Dış Politika Analizi ilk tohumlarını Anglo-Sakson dünyada; diğer bir deyişle İngiltere ve kolonilerinde atmıştır. Bunlara örnek Birleşik Devletler ve Birleşik Krallık’ın yanısıra İskandinavya ülkeleri, Avustralya, Kanada, Hindistan ve bazı Afrika kıtası ülkeleri olabilir.

Dış politika birçok çalışmada uzun süreli yer aldıysa da dış politika analizi geleneğinde kendisine daha çok yer bulmuş ve siyaset biliminden çok uluslararası hukuk ile tarihten etkilenmiştir.[1] Birden fazla yaklaşımı barındıran bu alanda, Amerikan akademi topluluğu daha çok konunun tüm alanlarında önemli çalışmalar üreterek, tarihsel vurguyu daha önplana çıkarmış ve yüksek ölçekli verileri karşılaştırmalı dış politika ile ilintilemiştir. Diğer bölgelerde tarihe vurgudan ziyade vaka çalışmaları yapılmış, karar verme yaklaşımları gözlemlenmiştir. Bir diğer örnek ise, dış politikadaki teorilere yer verilmesidir. Özellikle geçtiğimiz on yılda konstrüktivizmin yükselişe geçmesi ve kimlik endişesi ciddi bir bağ oluşturmuştur.

Politika ile karar verme arasında tüm iç politikayı da kapsayacak şekilde bir evrim geçirmiştir. Entelektüel temelini ele aldığımız zaman, Richard Snyder ve çalışma arkadaşlarının Princeton’daki çalışmasına dayanmak gerekir. Sosyal bilimlerin değerinden sayılan burjuva anlayışına dayanan çalışmada, tek değil ama birden fazla noktadan ele almak gerektiği anlaşılıyor.

Sosyal bilimlerde bu genel trendin büyümesinin ötesinde, ekonomi, siyaset, sosyoloji ve Aristo’ya dayanan felsefe; uyuşmazlık, tehlike ve kıtlık gibi durumlarda kendi stratejisini hesaplamalıdır. Burada da sözkonusu analize ihtiyaç vardır.

2. DIŞ POLİTİKA ANALİZİ TANIMI: FARKLI TANIMLAR, AYNI ANA ODAK

Dış politika ve onun temel öğelerinin analizi denildiğinde aklımıza birincil olarak devlet ve esas olarak onların birbirine yönelik tutumları gelmektedir.[2]  Genel olarak, dış politika dediğimiz, aktörler tarafından yönetilen, iç siyaset sınırlarının ötesinde gerçekleştirdikleri eylem, strateji ve kararlardır.[3] Temelde aynı şeyden bahsedilse de farklı tanımlamalar karşımıza çıkmaktadır. Klasik yaklaşıma dahil edebileceğimiz Suat Bilge’ye göre dış politika, “bir devletin sınırları dışında menfaatlerini gerçekleştirmek için izlediği amaç, hareket tarzı ve kullandığı usuller”dir.[4]Frankel ise bunu devletlerin birbirleri arasındaki ilişkiler adına attıkları adımlar olarak tanımlar.[5]Holsti için ise, “bir devletin dış çevreye yönelik eylemlerinin ve bu eylemlerin içerisindeki şartların analizi”dir. Bununla ilgilenenler de doğal olarak dış politikanın analizini yapmış olacaktır.

Davranışçı okuldan Hermann için dış politika, “hükümetin karar alıcılarının veyahut temsilcilerinin iç politika dışı kalan uluslararası aktörlerin davranışlarını etkilemeye yönelik eylemler”dir ve resmiyet altındadır.[6]

James Rosenau ise genel eğilime bir eleştiri niteliğinde konuya farklı yönlerden eğilir. 80’li yılların ortasında yazdığı “Pre-Theories and Theories of Foreign Policy” adlı kitapta evet, devletlerin uluslararası düzeyde temel aktör olduklarını kabul eder ancak bunun yanında somut değil soyut, devlet değil devlet-dışı unsurların da aktör kadrosuna dahil edilebilirliğinden bahseder.[7] 1980’ler ile birlikte liberalizmin yayılması ve daha özgür düşüncelere alan açılmasıyla devletten çok daha bağımsız unsurların (şirketler, örgütler, sivil toplum kuruluşları vs.) meydana çıkması bu düşünce ile bağdaştırılabilir ve tesadüf olmaktan uzaktır.

Gördüğümüz üzere birçok farklı tanım, tanımları yapılan kişilerin bağlı bulundukları ekoller çerçevesinde yapılmıştır. Ama neticeye bakıldığında genel olarak aktör ve amacın ne olduğu konusunda bir hemfikir söz konusudur.

3. BULUNULAN ORTAM VE ETKİLEYEN FAKTÖRLER

Analiz yaparken çeşitli denklemlere başvuruluyor. Bir denklemin meydana gelebilmesi için onu oluşturan elemanlarının bulunması gerekir. Elemanları oluşturan kümemiz ise analizin yapılacağı ortamı oluşturur. Bu faktörleri tablo altında göstermek daha yararlı olacaktır:

Dış Politikayı Etkileyen Temel Faktörler Tablosu[8]

Genel Ortam İçsel Ortam Dışsal Ortam
 

A) Fiziki Çevre

Coğrafi/Topografik Yapı

Denizler

Mevki ve Jeopolitik

Doğal Kaynaklar

 

B) Beşeri Çevre

Nüfus ve Nüfus Hareketleri

Etnik ve Dini Farklılaşmalar

A) Sosyo-Politik Yapı

Siyasal Rejim

Kamuoyu

 

 

 

 

B) Karar Alma Süreci

Karar Alma Zemini

Karar Alıcılar

Uluslararası Sistem

Güç Dengesi

 

 

 

 

 

Uluslararası Hukuk

Uluslararası Örgütler/Kuruluşlar

Tabloda belirtilen elemanlardan en önemlisi karar alıcılardır. Karar alıcılar, devletlerinden, devletlerinin durumundan bağımsız düşünülemez ve realist bir bakış açısıyla konumlandırılır.

Doğru bir şekilde analiz yapmamız için bu karar alıcıların kim oldukları, inanışları, yönelimleri, kimlikleri ve hatta herhangi bir durumda ne şekilde adım atabilecekleri ihtimallerini bilmek gereklidir. Atılacak adım ihtimallerinin hesaplanması ise bize aşağıda bahsedeceğimiz iki teoriye götürecektir.

3.1. ELEMANLARIN ADIMLARINI HESAPLAYABİLMEK

Karar alıcıların karar alırken fayda maliyet hesabı üzerinden çıkarlarını maksimize etme motivasyonu ile hareket ettiklerini iddia eden rasyonel seçim kuramı, beklenen fayda teorisi, oyun teorisi ve Bayesian rasyonalite (subjective expected utility theory) olarak sınıflandırılabilir.[9]

Beklenen fayda teorisini tanımladığımızda, adından da anlaşılacağı üzere karar alıcının önünde seçebileceği birden fazla durum, ihtimal vardır ve kendisine maksimize fayda sağlayacak unsurdan yana tercihini kullanır. Oyun teorisinde ise işin içine olasılık girer ve yine faydalı olandan yana tercih kullanılır.

Bu teorilerin karşısında ise realist bir Bayesian teori yatar. Akılcı hareketten yana olan bu teoriyi anlamlandırabilmek bir örnekle daha iyi olacaktır. Örneğin biz ABD olalım. Karşımızda Kuzey Kore var ve elinde bulundurduğu silahların, gerçekliğinin, nükleer gücünün bilgisine “tam olarak” sahip olamayacağımızdan karşımızdaki rakibin zaman ilerledikçe açığa çıkacak bilgileri güncellenecek ve buna göre hareket alanımızı oluşturacağız.

Yine de gelecek, hele ki inişli çıkışlı ilişkilerde, belirsizliklerle doludur. Gizlilik, yanıltıcı göstergeler elde bulunan bilginin de şüphelenilebilirliğini artırır. Bilgi aynı olsa bile çeşitli uzantılarla etkileşim içinde olduğundan takibi zordur. Yine örnek vermek gerekirse; varsayalım ki bilgimiz basitçe x’tir. Bu sabitimiz çeşitli denklemler sonucu y’ye, z’ye ve türevlerine bağlı olacaktır.

Örneğin; savaşan iki taraftan bahsedelim. Rakipler x ve y.

N: Ulusal çıkar

F: Hemen harekete geçirebilecekleri güç

C: Hazırlıkların ve düşmanlıkların maliyeti

W: Dünya genelinde barış için yapılan baskılar

P: Potansiyel askeri güç

V: Yıkıma açık olma durumu

Burada üstünlüğü ve baskınlığı hesaplayabilmek aynı elemanlar arası farkları alıp, neticeleri toplamak ve kıyaslamak olacaktır. Özetle görüldüğü üzere x ve y sabitlerimiz birçok değişkene bağlıdır. Yapılan hesaplamalarda oran pozitif çıkarsa çatışma tırmanıştadır. Oranımız negatif ise yapılan savaşı durdurma veya sona erdirme arzusu yatmaktadır.

SONUÇ

Dış politikanın analizini yapabilmek bir kenara, ayrıntılarıyla anlatabilmek oldukça zor ve deneyimli olmayı gerektirir. Derya deniz bir içeriğe sahip olmasıyla yapılabilecek küçük hatalar büyük hasara mal olabilir. Aktör olarak gördüğümüz devletlerin de durumu bu şekildedir. Kendilerine olacak faydanın maksimumunu sağlayabilmek, ileride yanlış bir seçimden dolayı oluşacak felaketleri önler. Bu noktada analizler ve hesaplamalar hayati önem taşır.

Karar almaların yanında kapasiteler, imkanlar ve güç çok önemlidir. Daha ayrıntılı inceleyip, hesaplamaları anlaşılır hale getirmek gerekir. Siyaset bilimi alanında gerek sözel gerek sayısal olarak zihni taze tutan ve aslında gündelik hayatta dahi merak edilen sorulara cevap, bu alanda yatar.

Kaynakça

BİLGE, Suat, Milletlerarası Politika, AÜ: Siyasal Bilgiler Fakültesi, Ankara, 1966

DEMİR, İmran, Dış Politika Analizi Nedir Ne Değildir Neleri Kapsar?,https://kureselcalismalar.com/dis-politika-analizi-nedir-ne-degildir-neleri-kapsar/ , erişim tarihi: 01.09.2018

FRANKEL, Joseph, The Making of ForeignPolicy, Oxford UniversityPress, 1963

HERMANN, Charles, Policy Classification: A KeytotheComparativeStudy of ForeignPolicyTheAnaylsis of International Politics, FreePress, 1974

HILL, Christopher, International Encyclopedia of PoliticalScience, Sage Publications, 2011

ISHIYAMA, John, BREUNING, Marijke, 21st Century Political Science: A Reference Handbook, Sage Publications, 2010

ROSENAU, James, The Study of Foreign Policy, FreePress, 1976

SÖNMEZOĞLU, Faruk, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, Der Yayınları, İstanbul, Kasım 2014

Dipnotlar

[1] Christopher Hill, International Encyclopedia of PoliticalScience, Sage Publications, 2011, s.917

[2] Faruk Sönmezoğlu, Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi, Der Yayınları, 2014, s.255

[3] John Ishiyama, Marijke Breuning, 21st Century Political Science: A Reference Handbook, Sage Publications, 2010, s.336

[4] Suat Bilge, Milletlerarası Politika, Ankara: AÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi, 1966, s.297

[5] Joseph Frankel, The Making of Foreign Policy, Oxford UniversityPress, 1963, s.1

[6] Charles Hermann, International Politics A Framework for Analysis, 1974, s.21

[7] James Rosenau, TheStudy of ForeignPolicy, FreePress, 1976, s.16

[8] Sönmezoğlu, a.g.e., s.258

[9] İmran Demir, Dış Politika Analizi Nedir, Ne Değildir, Neleri Kapsar?,https://kureselcalismalar.com/dis-politika-analizi-nedir-ne-degildir-neleri-kapsar/ , erişim tarihi: 01.09.2018

 

Yazar Hakkında

İlkay Türkeş / TESA Çeviri Birimi Direktörü / Siyaset Masası Araştırmacı Yazarı

İstanbul Üniversitesi 

Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir