Greta Thunberg Skolstrejk För Klimatet
Paris Match'den Alınmıştır.

Çevre Sorunlarına Radikal Bakış: Greta Thunberg

Çevre sorunlarına siyasi ve iktisadi boyutta artan ilgi 1960-70’li yıllara dayanmaktadır.1 Sanayi devriminden beri yaşanan üretim artışı, kıt olan doğal kaynaklarda hızlı bir tüketime yol açmıştır. Batı ekseriyetli özellikle Avrupa bölgesi, Almanya, Amerika gibi ülkelerde gözlemlenen büyüme ve refah artışı, çevresel tahribatın büyüklüğünü gözler önüne sermiştir. Böylece bu soruna dikkat çekmeye çalışan insanların sesi olarak çevre hareketleri ortaya çıkmıştır. Çevre hareketleri üç temel konuyu ele almaktadır. Birincisi dünya nüfusu artmasına rağmen kaynakların azalması problemi, ikincisi üretim artışıyla beraber doğayı kirleten atık problemi ve son olarak da doğadaki dengeyi bozarak canlıların yaşam alanlarına verilen zarardan ötürü oluşan ahlaki problemlerdir.2

Uluslararası arenada çevre siyaseti daha çok kaynak problemi üzerine yoğunlaşmıştır.Çevre hareketleri ise ülkelerin içinde bulundukları siyasi, ekonomik ve toplumsal yapılarına göre değişim göstermektedir. Ancak özünde küresel boyutta yaşanan çöküş, doğa ile insan arasında gittikçe artan uçuruma dikkat çekmeye çalışır. Son günlerde çevre hareketlerini medyanın gündemine yeniden taşıyan 16 yaşındaki aktivist Greta Thunberg oldu.Bu çalışma Greta Thunberg’in BM İklim Zirvesindeki konuşması çerçevesinde bazı sorulara cevap arayacaktır:

-Neden çevreci siyaset yükseliyor?

-Çevresel sorunlara sebep olan problemler nelerdir?

-Uluslararası alanda nasıl mücadele edilmektedir?

1. Greta Thunberg ve Çevre Hareketleri

Medyanın ’İklim İçin Okul Grevi’ ile tanıdığı Greta Thunberg, 3 Ocak 2003 İsveç doğumludur. Annesi ünlü bir bale sanatçısı Malena Ernman ,babası İsveçli bir aktör olan Svante Thunberg’dir.3 Küçük aktivist, otizmin bir türü olan asperger sendromu ve seçici konuşmamazlık rahatsızlığına sahiptir. Genç kuşaklar için ekolojik farkındalık yaratma açısından ‘Gelecek için Cuma’ hareketini başlatmıştır. Türkiye de dahil 139 ülkede Greta öncülüğünde iklim krizi için grevler düzenlenmiştir.4

Greta Thunberg’in Birleşmiş Milletler’de yaptığı konuşma dünya siyasetinde büyük yankı uyandırdı. Thunberg, aralarında ABD eski Başkan Obama, Leonardo DiCaprio ve daha birçok ünlü isim tarafından desteklenirken, Rusya Başbakanı Putin, OPEC genel sekreteri Mohammed Barkindo gibi önemli siyasi aktörler tarafından eleştiriliyor.Temmuz ayında Barkindo tarafından yapılan açıklamada “İklim aktivistlerinin petrol piyasası için büyük birer tehdit” olduklarına değindi.5 Çevre gündemde hep var olan bir konuyken, bugünlerde popülerliğini Greta Thunberg üzerinden yapılmakta olan siyasete borçludur.

2. Çevre Siyaseti: Reformcu Ve Radikal Ekoloji

Son dönemlerde, çevre sorunlarının politik gündemde yer edinmesi ve Greta üzerinden tartışmaların artması krizin boyutunu gözler önüne serdi.Çevre siyasetinde gözlemlenen farklı yorumlarının temelinde çıkar çatışması yatmaktadır. Halk ile piyasa eksenli devletlerin çıkarları uyuşmamaktadır.6 Bazıları için insan ihtiyaçlarını karşılama hedefiyle çevreye verilen zararlar bir çıkar yolu iken, bunun tersine zararın insana geri dönüşünün daha büyük ve daha kötü olacağını savunan görüşlerde vardır.Bu bağlamda çevreci siyaset, reformcu ve radikal ekoloji olmak üzere iki farklı gelenek temelinde şekillenir.

2.1. Reformcu Ekoloji

Reformcu ekoloji diğer adıyla klasik çevrecilik, kapitalizmin piyasa merkezli ve bireysel çıkar odaklı ideolojisi temelinde sürdürülebilir kalkınma eksenli bir yaklaşımdır. Ülkelerin büyüme ve refah artışlarının yani zenginleşmelerinin devamlılığı için gereken unsur sürdürülebilir olmasıdır.7 Malthus’un nüfus teoremi veya Ricardo’nun rant teoremi esasında büyümenin sınırlı olduğundan, doğal sınırlara ulaşıldığında daha fazla üretim yapılamayacağını savunur.8 Reformcu ideolojiye göre gelecek kuşakların çıkarları doğrultusunda bugünden, doğaya teknolojik gelişmeyle verilen zararları en aza indirerek devamlılık sağlanabilir.

2.2. Radikal Ekoloji

Radikal ekoloji, reformcu ekolojinin tersine kapitalist üretim-tüketim ağı üzerinden çevre sorunlarına çözüm aramaz. Sorunun kökenini kapitalizmin yarattığı ekonomi olarak görür. Sosyal örgütlenmelerle ancak ekolojik sorunlara çözüm getirilebileceği düşüncesiyle “sosyal ekoloji” olarak da adlandırılır. Bu yaklaşım derin ekoloji, tinsel-mistik ekoloji,toplumsal ekoloji, eko-feminizm ve eko-sosyalizm olmak üzere beş farklı türe ayrılmaktadır.9

Tüm bu yaklaşımların ortak düşüncesi, modern kapitalizmin maksimum kar amacıyla doğayı tahrip ettiğidir. Bu sebeple sömürüyü durdurmanın yolu sistemi değiştirmekle gerçekleşir. 1960 sonrası çevre duyarlılığının artması, örgütlenerek soruna dikkat çeken grupların oluşmasını sağladı.Radikal ekoloji için önemli hareketleri Earth First (Önce Dünya), Greenpeace (Yeşil Barış), Friend of Earth (Yeryüzü Dostları) gibi çevreci örgütler üstlendi.10 Şimdilerde Greta Thunber’in Ağustos 2018 yılında henüz 15 yaşındayken tek başına başlattığı ‘Gelecek için Cuma Günleri’ olarak anılan greve birçok genç destek veriyor.11 Aşağıda yer alan fotoğrafta grevden bir kesit yer almaktadır.

Resim 1: Greta’nın Çağrısı Üzerine Çevresel Problemlere Dikkat Çeken Eylemciler

Greta Thunberg ve İklim Eylemi

Kaynak: İklim Haber, Greta’nın Çağrısı Yayılıyor: “İklim Eylemi İçin Harekete Geçin” Sesleri Daha Güçlü Yükseliyor, https://www.iklimhaber.org/gretanin-cagrisi-yayiliyor-iklim-eylemi-icin-harekete-gecin-sesleri-daha-guclu-yukseliyor/, (ET: 05.11.2019).

3. Küresel Çevre Krizi: İklim Değişikliği

İklim değişikliği global çapta etkisi gittikçe artan bir sorun olarak öne çıkıyor. 20.yy da yaşanan küreselleşme, ekolojik bozulmanın tüm dünyada hissedilir olmasını sağladı. 18. yy. da yaşanan Sanayi Devrimi sonrası makineleşmeyle beraber endüstriyel faaliyetlerin artması, özellikle fosil yakıtların yakılması sonucu atmosferde bulunan karbondioksit miktarı (sera gazı etkisi) % 40 artmıştır.12 Atmosferde biriken sera gazları küresel ısınmaya yol açmaktadır. Aşağıda yer alan grafikte görüldüğü üzere 1850 – 1980  yılları arasında dünyada sıcaklık artışı normal seyrinde ilerlerken, 1980-2018 arasında hızlı bir yükseliş gözlemlenmektedir.

Grafik 1: Küresel Boyutta Ortalama Sıcaklık Değerleri

Anomali ortalama sıcaklık değerleri

Kaynak: Hannah Ritchie and Max Roser, Our World in Data, CO₂ and Greenhouse Gas Emissions, Mayıs 2017, https://ourworldindata.org/co2-and-other-greenhouse-gas-emissions (ET:12.10.2019 ).

Küresel ısınma meselesinin uluslararası gündeme taşınma sebebi Greenpeace(Yeşil Barış) ve Friends of the Earth(Yeryüzü Dostları) gibi çevreci grupların artması diğer taraftan da IPCC(Uluslararası İklim Değişikliği Paneli)’nin kurulması olmuştur. Çevre sorunu ekonomik, sosyolojik ve toplumsal olarak farklılık gösterse de problemin kaynağının belirlenmesi ve çözümü yolunda atılacak adımlar önemlidir.

3.1. İklim Değişikliğinin Sonuçları

Değişen iklim, aşırı hava olayları (taşkınlar, kuraklıklar, fırtınalar ve sıcak hava dalgaları gibi) gibi çeşitli ekolojik, fiziksel ve sağlık etkileri, deniz seviyesinde yükseliş atmosferde biriken ekstra ısının yol açtığı problemleri gözler önüne seriyor. Kirliliği arttıran ülkelerin başında aşağıdaki tabloda da yer aldığı üzere “10,5 milyar tonla Çin ,5 milyar tonla Amerika Birleşik Devletleri ve 3,5 milyar tonla Avrupa Birliği Ülkeleri takip ediyor.Zaten aşağıda yer alan grafikte sıralamada ilk 10’da yer alan ülkeler emisyon üretiminin %67,6 ‘sını oluşturuyor. Dünya’yı kirleten emisyon gazlarını 100 birim olarak kabul edersek, Türkiye gezegenimizde sera etkisi oluşturan bu gazların yüzde 1’ine sebep oluyor. Türkiye’yi çok küçük bir farkla İtalya (%0.98) ve Fransa (%0.91) ve takip ediyor.13

Tablo 1: Yüksek Karbon Salınımına Sahip Ülkeler

Yüksek Karbon Salınımına Sahip Ülkeler

Kaynak: Buse Ürgir, Listelist,Yüksek Karbon Salınımıyla Dünya’yı en çok Kirleten Ülkeler, 25 Eylül 2019, https://listelist.com/dunyayi-kirleten-ulkeler-karbon-salinimi/ (ET: 12.10.2019).

İlk sıralarda yer alan Çin, ABD, Avrupa Birliği ülkeleri gibi kapitalist üretim anlayışının hakim olduğu Gelişmiş Sanayi ülkelerinde, kalkınma üzerine dayalı üretim çevre kirliliğini beraberinde getiriyor. Hava kirliliği,su baskınları, buzulların erimesi, nesli tükenen hayvan sayısında artış, orman yangınları global çapta yaşanan krizin habercisidir. Bu bağlamda kalkınma çerçevesinde varolan sınırlı kaynaklardaki adil olmayan paylaşım ve gelişmiş ülkelerin yol açtığı tahribatın üçüncü dünya ülkelerine maliyeti oldukça ağır.

Küreselleşme ile beraber aşırı tüketim sonucu oluşan atıklar geri kalmış üçüncü dünya ülkelerine ihrac ediliyor. Avrupa’nın atık çöplüğü konumundaki Afrika bölgesi 2.2 milyon ton elektronik atığa ev sahipliği yapıyor. Dünyada sadece 2018 yılında 48,5 milyon ton atık ortaya çıkmıştır.14 Öte yandan hayvanların yaşam alanlarına zarar vererek, hayvanların nesillerini tüketerek, doğanın dengesini bozarak ahlaki problemler yaratıyoruz.Gelinen nokta, kaynak ve atık problemlerine bulunan çözümlerin yetersizliğini gözler önüne sermektedir.

Resim 2: Afrika’da Büyüyen İthal Çevre Sorunu

Afrika’da Büyüyen İthal Çevre Sorunu

Kaynak: Anadolu Ajansı, Afrika’da büyüyen ‘ithal’ çevre sorunu:Elektronik Atıklar, 06.06.2019,https://www.aa.com.tr/tr/dunya/afrikada-buyuyen-ithal-cevre-sorunu-elektronik-a tiklar/1497847 (ET:20.10.2019).

3.2. Mücadele Yöntemleri: Uluslararası İşbirlikleri

1990’lı yılların sonundan itibaren, AB (Avrupa Birliği), Avrupa İstatistik Ofisi (Eurostat),Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Teşkilatı (OECD), Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE) ve Dünya Bankası gibi birçok önemli uluslararası örgütler sürdürülebilir kalkınma ve toplumsal ilerlemeyi ölçmek için büyük ölçekli projeler başlatmışlardır.15

1980’li yılların sonlarından başlayarak, insanların iklim sistemi üzerindeki olumsuz etkisini ve baskısını azaltmak için, Birleşmiş Milletlerin ve uluslararası kuruluşların öncülüğünde çalışmalar neticesinde16:

-1992 Rio ‘Yeryüzü Zirvesi’ ilk konferans, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (BMİDÇS)

– 1997 yılında Kyoto Protokolü (137 ülke tarafından imzalanan sera gazı salınımlarını %5,2 altına indirmeyi hedefleyen ancak AB ve ABD ülkelerinde sırasıyla %8 ve %7 hedeflerinde değişme gösteren protokol)

-2009 Kopenhang’da BM İklim Değişikliği Konferansı toplanmıştır.

Anlaşmayı imzalayan ülkelerin hedeflere ulaşmadaki başarısızlıkları hayal kırıklığı yaratmıştır. Ülkelerin ekonomik, toplumsal ve siyasi dinamiklerinin farklı olması uluslararası işbirliğini güç hale getirmiştir.

Sonuç

Liberalleşme ile kaynak, atık ve ahlaki problemlerin beraberinde getirdiği çevre sorunları, ulus-ötesi bir boyuta ulaşmıştır. Bu sebeple çevre meseleleri uluslararası işbirliklerinin özellikle küresel aktörlerin gündemine taşınmaktadır. Ancak gelişmiş ülkelerin içinde bulundukları jeopolitik konum, uluslararası örgütlerin çıkarları, toplumsal dinamiklerde gözlemlenen farklılıklar ortak bir paydada buluşmayı güç hale getirmiştir. İklim değişikliğine piyasa temelli çözüm arayışları, izlenen yancı politikalar çevre siyasetinde ilerlemeyi engeller.

Temelde sorunun kökenine dair görüş ayrılıkları mevcut olsa da çevre sorunlarının ciddi boyutlara ulaştığı herkesçe ortak kanıdır. İklim değişikliği ile mücadele etmek için Greta Thunberg öncülüğünde başlatılan ‘Okul Grevleri’ soruna dikkat çekmek ve farkındalık yaratabilmek için bugüne kadar çevre örgütlerinin yaptığı gibi bir adımdır. Nihai çözüm yine siyasi alanda alınan kararlar neticesinde uygulanabilir. Görülüyor ki ulusal çıkar ve ortak fayda arasında süregelen çatışma devam ettikçe iş birliği sağlanamayacaktır.


KAYNAKÇA

Heywood Andrew: Global Politics Çevirenler: Nasuh Uslu ve Haluk Özdemir, Adres Yayınları, 3. Baskı: Ağustos 2014, (ET: 25.10.2019).

Keleş Ruşen: İnsan Çevre Toplum, İmge Yayınları, (ET: 02.11.2019).

Biçer Özgün ve Özkan Özge: Sürdürülebilir Kalkınma ve Türkiye’de Çevre Politikalarının Değerlendirilmesi, (ET: 12.10.2019).

Torunoğlu Ethem: TMMOB Çevre Mühendisleri Odası Yönetim Kurulu Başkanı, Tübitak Vizyon 2023 Panel İçin Notlar, Sürdürülebilir Kalkınma Paradigması Üzerine Notlar, (ET: 15.10.2019).

İklim Haber, OPEC Genel Sekreteri: “İklim Aktivistleri Petrol Endüstrisi İçin En Büyük Tehdit”, 5 Temmuz 2019, https://www.iklimhaber.org/opec-genel-sekreteri-iklim-aktivistleri-petrol-endustrisi-icin-en-buyuk-tehdit/, (ET:25.10.2019).

Günder, Solarist, İklim değişikliği nedeniyle 4 trilyon dolar tehlikede, 25 Haziran 2019, https://www.solar.ist/iklim-degisikligi-nedeniyle-4-trilyon-dolar-tehlikede/, (ET: 25.10.2019).

Sade Gizem, Euronews, İklim Hareketinin Sembolü Haline Gelen Greta Thunberg Kimdir?Neyi Savunuyor?, Son Güncelleme: 24.09.2019, https://tr.euronews.com/2019/09/24/video-16-yasinda-greta-thunberg-kim-kuresel-iklim-hare keti-sembolu-yelkenliyle-abd-yolunda, (ET:10.10.2019).

Yeni Onur: Sürdürülebilirlik ve Sürdürülebilir Kalkınma, Gazi Üniversitesi İİBF, 16/2014 (ET:18.10.2019).

Sabah: Greta Thunberg Kimdir? Greta Thunberg BM İklim Zirvesine Damgasını Vurdu, 25.09.2019, https://www.sabah.com.tr/medya/2019/09/25/greta-thunberg-kimdir-bm-ik lim-zirvesine-damga-vuran-greta-thunberg-hayati, (ET: 10.10.2019).

BBC News: Küresel İklim Grevi: Türkiye dahil 139 ülkede eylemler düzenlendi, 20 Eylül 2019, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-49766987, (ET: 10.10.2019).

Sezer Özcan, Ecotopianetwork, Çevre Korumacılıktan Radikal Ekolojiye, https://ecotopianetwork.wordpress.com/2009/10/27/cevre-korumaciliktan-radikal-ekolojiye/, (ET: 04.11.2019).

Pustu Yusuf, Ecotopianetwork, Radikal Ekolojik Hareketler-Yeşil Barış Değil, Yeşil Savaş, https://ecotopianetwork.wordpress.com/2010/01/03/radikal-ekolojik-hareketler/ (ET: 04.11.2019).

Çevre Online, İklim Değişikliği, İklim Değişikliği  Nedir?, http://cevreonline.com/iklim-degisikligi/, (ET: 01.11.2019).

İklim Haber, Greta’nın Çağrısı Yayılıyor: “İklim Eylemi İçin Harekete Geçin” Sesleri Daha Güçlü Yükseliyor, 15 Şubat 2019, https://www.iklimhaber.org/gretanin-cagrisi-yayiliyor-iklim-eylemi-icin-harekete-gecin-sesleri-daha-guclu-yukseliyor/, (ET: 04.11.2019).

Congar Kerem, Euronews, Dünya’yı en çok hangi ülkeler kirletiyor? Türkiye listede kaçıncı sırada?, 03.09.2018, https://tr.euronews.com/2018/09/03/dunyayi-en-cok-hangi-ulkeler-kirletiyor-turki ye-kacinci-sirada-, (ET:12.10.2019).

Anadolu Ajansı, Afrika’da büyüyen ‘ithal’ çevre sorunu:Elektronik Atıklar, 06.06.2019, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/afrikada-buyuyen-ithal-cevre-sorunu-elektronik-a tiklar/1497847, (ET: 25.10.2019).

Yılmaz Veysel, Sürdürülebilir Kalkınma ve Yeşil Büyüme Arasındaki İlişki, Journal of International Management, Educational and Economics Perspectives, 6.2.2018, (ET: 19.10.2019).

T.C. Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı, İklim Değişikliği ve Uluslararası Müzakereler, https://www.enerji.gov.tr/tr-TR/Sayfalar/Iklim-Degisikligi-ve-Uluslararasi-Muzakereler, (ET: 20.10.2019).

Dipnotlar

1 Onur Yeni, Sürdürülebilirlik ve Sürdürülebilir Kalkınma, Gazi Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, 16/3, 2014, s. 181, (ET: 18.10.2019).

2 Andrew Heywood, Global Politics, Çevirenler: Nasuh Uslu ve Haluk Özdemir, Adres Yayınları, 3.Baskı; Ağustos 2014, s. 456, (ET: 25.10.2019).

3 Sabah, Greta Thunberg Kimdir? Kaç Yaşındadır? Greta Thunberg BM İklim Zirvesine Damgasını Vurdu, 25.09.2019, https://www.sabah.com.tr/medya/2019/09/25/greta-thunberg-kimdir-bm-iklim-zirvesine-damga-vuran-g reta-thunberg-hayati,(ET: 10.10.2019).

4 BBC NEWS, Küresel İklim Grevi: Türkiye dahil 139 ülkede eylemler düzenlendi, 20 Eylül 2019, https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-49766987, (ET: 10.10.2019).

5 İklim Haber, OPEC Genel Sekreteri: “İklim Aktivistleri Petrol Endüstrisi İçin En Büyük Tehdit”, 5 Temmuz 2019, https://www.iklimhaber.org/opec-genel-sekreteri-iklim-aktivistleri-petrol-endustrisi-icin-en-buyuk-tehdit/, (ET:25.10.2019).

6  A.g.e., Andrew Heywood, s. 461.

7 A.g.e.

8 Ruşen Keleş, İnsan Çevre Toplum, İmge Yayınları, 2.Baskı, s. 181.

9 Özcan Sezer, Ecotopianetwork, Çevre Korumacılıktan Radikal Ekolojiye, https://ecotopianetwork.wordpress.com/2009/10/27/cevre-korumaciliktan-radikal-ekolojiye/, (ET: 4.11.2019).

10 Yusuf Pustu, Ecotopianetwork, Radikal Ekolojik Hareketler-Yeşil Barış Değil, Yeşil Savaş, https://ecotopianetwork.wordpress.com/2010/01/03/radikal-ekolojik-hareketler/ (ET: 04.11.2019).

11 İklim Haber,Greta’nın Çağrısı Yayılıyor: “İklim Eylemi İçin Harekete Geçin” Sesleri Daha Güçlü Yükseliyor, 15 Şubat 2019, https://www.iklimhaber.org/gretanin-cagrisi-yayiliyor-iklim-eylemi-icin-harekete-gecin-sesleri-daha-guclu-yukseliyor/, (ET: 04.11.2019).

12 Çevre Online, İklim Değişikliği, İklim Değişikliği Nedir?, http://cevreonline.com/iklim-degisikligi/, (ET:01.11.2019).

13  Kerem Congar, Euronews, Dünya’yı en çok hangi ülkeler kirletiyor? Türkiye listede kaçıncı sırada?, 03.09.2018, https://tr.euronews.com/2018/09/03/dunyayi-en-cok-hangi-ulkeler-kirletiyor-turki ye-kacinci-sirada-, (ET:12.10.2019).

14 Anadolu Ajansı, Afrika’da büyüyen ‘ithal’ çevre sorunu:Elektronik Atıklar, 06.06.2019, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/afrikada-buyuyen-ithal-cevre-sorunu-elektronik-a tiklar/1497847,(ET: 25.10.2019).

15 Veysel Yılmaz, Sürdürülebilir Kalkınma ve Yeşil Büyüme Arasındaki İlişki,Journal of International Management, Educational and Economics Perspectives, 6 (2), 2018, s. 79-89, (ET: 19.10.2019).

16 T.C. Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı, İklim Değişikliği ve Uluslararası Müzakereler, https://www.enerji.gov.tr/tr-TR/Sayfalar/Iklim-Degisikligi-ve-Uluslararasi-Muzakereler, (ET: 20.10.2019).