Wall Street: Never Sleep Money
Pride & Prejudice (2005)'ten Alınmıştır.

Borsa ve Para üzerine Bir Film Serisi: Wall Street 1987 Wall Street: Never Sleep Money (Borsa: Para Asla Uyumaz)

Wall Street (Borsa) Filmi Künye Bilgisi

Yönetmen: Oliver Stone

Ülke: ABD

Oyuncular: Michael Douglas, Charlie Sheen, Daryl Hannah, Martin Sheen, Hal Holbrook, Terence Stamp

Tür: Dram

Yapım Yılı: 1987

Süre: 120 dk.

Imdb Puanı: 7,4

Wall Street: Never Sleep Money (Borsa: Para Asla Uyumaz) Filmi Künye Bilgisi

Yönetmen: Oliver Stone

Ülke: ABD

Oyuncular: Michael Douglas, Shia Labeouf, Carey Mulligan, Susan Sarandon

Tür: Dram

Yapım Yılı: 2010

Süre: 133 dk.

Imdb Puanı: 7,5

‘’Hayal gerçek olmuş durumda ve ne kadar gerçek olursa o kadar çaresizce isterler. En iyi haliyle kapitalizm…’’

Wall Street: Never Sleep Money filmini ele almadan önce Wall Street 1987 yılı Amerikalı yönetmen Oliver Stone yapımlı filme bakmanın daha doğru olacağını düşünüyorum. Wall Street: Never Sleep Money devam filmi niteliğindedir. Oyuncu kadrosu değişmekle beraber 1987 yapım Wall Street filminin tadını verememektedir. Wall Street 1987 filmi konusunu kapitalizm üzerine yoğunlaştırarak güzel bir şekilde eleştirmiş. 1980 li yılların iş dünyasının Wall Street arka sokaklarında yapılan illegal olayların işlendiği bir filmdir.

Michael Douglas’ın canlandırdığı ‘Gordon Gekko’ borsanın kötü patronu ve tam bir kapitalizmi temsil etmektedir. Oyunculuğu ile en iyi kötü karakteri canlandırmış ve Michael Douglas’a bu film Oscar ödülünü getirmiştir. Tamamen hırs ve para üzerine hayatını kurmuş olan Gordon, Wall Street’in en güçlü yatırımcılarındandır. Zorlu bir hayat mücadelesi sonucu yoksulluk içerisinde bu güce ulaşmıştır. Hırsını ve hayatta değer verdiği şeyin sadece para olduğunu çok güzel bir şekilde vurgulamıştır. Rakibi olan diğer güçlü yatırımcıları saf dışı bırakabilmek için kendisine özenen Bud Fox’ı yetiştirmek suretiyle yanına almış, kendisine ortak yapmıştır. Çaylak bir broker olan Bud Fox, Gordon Gekko’ ya illegal bir şekilde çalıştığı firmaların bilgilerini sızdırarak Gordon Gekko’nun borsaya hâkim olmasına neden olmuştur.

Gordon Gekko’nun da aradığı tam olarak buydu. Yoksul ve hırslı biri… Çünkü yoksulluktan gelen biri daha hırslı ve daha açgözlü olacaktır. Filmde Gordon Gekko tarafından açgözlülük ve hırs sürekli olarak iyi gösterilmeye çalışılmaktadır. Hatta ünlü repliklerden biri olan Teldar’ın iflasını açıklamakta olduğu toplantıda açgözlülüğü şu şekilde övmüştür:

‘’Ben şirketleri yok eden birisi değilim. Ben onları özgürleştiririm. Mesele şu ki bayanlar ve baylar açgözlülük (daha uygun bir kelime bulamıyorum) iyidir. Açgözlülük doğru bir şeydir. Açgözlülük işe yarar. Açgözlülük her şeyi açığa kavuşturur, kestirmeye götürür ve size devrimci ruhun özünü sunar. Açgözlülük, hem de her türlüsü sevgi açgözlülüğü, hayata dair açgözlülük, bilgiye duyulan açgözlülük. İşte insanlığın ilerlemesini sağlayan şey budur. Söyleyeceklerimi iyi dinleyin, açgözlülük Teldar kâğıtçılığı kurtarmakla kalmayıp Amerika denilen şirketi de ayağa kaldıracaktır. Çok teşekkür ederim.’’

Teldar iflasın eşiğine gelmesinden ve ülkenin kriz dönemine girmesinden Gordon Gekko’yu suçlu bulmaktadır. Gordon Gekko açgözlülüğü öven bu konuşmadan sonra salonda herkes tarafından saygı duyularak açgözlülüğün iyi olabileceği de yansıtılmaya çalışılmıştır.

Her şey yolunda giderken Bud Fox Gordon Gekko tarafından aldatıldığını öğrenir ve Gordon Gekko’ ya hesap sorar fakat Gordon Gekko için paradan başka değerli bir şey yoktur ve tüm acımasızlığı ile planına kaldığı yerden devam eder. Bud Fox ise Gordon Gekko sayesinde öğrendikleri ve elde ettikleri ile Gordon Gekko ya karşı mücadeleye girer. Kapitalizme karşı mücadele etmek… Ben kimim sorusuna yanıt verebilmek…

Wall Street 1987 filminde dünyada var olan düzen çok güzel bir şekilde işlenmiş. Karşıdan bakıldığı zaman demokrasi ve halkın iradesine dayalı sistemin olduğu görünürken gerçekte tamamen düzenin serbest piyasa olduğu net bir şekilde ifade edilmiştir. Ülkedeki yoksulların açlık sınırı altında olurken sadece %10 luk hatta %1 lik kesimin ülkenin bütün varlığına sahip olması gerçekten içler acısı. Günümüzde yaşanan; ticari savaşlar, petrol savaşları, Ortadoğu, Asya ve diğer nice bölgelerde gerçekleşen soykırım, savaş ve katliamların arkasında yatan tek şey para. Dünyayı yöneten birkaç grup insan ve onların hırsı, açgözlülüğü yüzünden yaptıkları türlü düzenbazlık ve illegal olaylar bütün dünyayı krize sokmaktadır. Fakat bu patronlar acıma duygularını kaybettikleri için acı duydukları tek şey yatırımlarından kaybettikleri bir kaç milyon dolarlık zarardır.

Günümüz dünyasında özellikle şu son zamanlarda ülkemizde kaotik ortam bulunmakta ve sürekli olarak riskli bir ortam oluşmaktadır. Yüksek sermaye ve para kazanmamaya tahammül edecek kadar paranın olması aranan şartlardan olmuştur ve bu zorlu hayatı kim seçmek ister. Riskli ortamda riskin içine kim girmek ister? Gordon Gekko da böyle yapıyor iyi bir yatırımcı olmasına rağmen illegal olaylara karışarak hatta Bud Fox ı bizzat şirketlere gönderip bilgi hırsızlığı yaptırarak borsada ve hatta ülkede kriz oluşturupspekülasyonlar yapmaktadır.  Yüklü miktarda parasını borsada sürekli al-sat yaparak kurlarda sürekli olarak dalgalanmalara sebep oluyor ve büyük balık küçük balığı yutuyor. Sermaye ve varlığı çığ gibi büyüyor.

ABD de 1980 li 1990 lı ve 2001-2011 dönemlerinde düzenli olarak krizler yaşanmış ve bu krizlerde oluşan izler halkta derin bir şekilde kalmıştır. Çünkü ABD bir grup şirket sahiplerinin ve para babalarının yönettiği ülke konumundadır. Şuan günümüzde ABD Başkanı Donald Trump ı incelediğimizde dünyanın en zengin gayrimenkul yatırımcılarından biri olduğunu göreceğiz. Dünyada söz sahibi olan ABD nin başında böyle açgözlü ve hırslı yönetenlerin olması haliyle dünyayı da etkilemektedir. Dünyayı açık bir pazar halinde görmekteler ve elde etmek istedikleri şey için kargaşa, savaş, ölüm onlar için sadece amaca giden birkaç yol.

Filme sadece Wall Street te geçen olaylar olarak bakmamak gerekmektedir. Filmde Oliver Stone; yoksul insanların hatta halkın alım gücünün olmadığını sürekli borç içinde olduğunu göstermektedir. Biraz para kazanabilmek için fazla mesailer ve ek işler gerekmektedir. Halkın yüzde 99 u bu halde iken yüzde birlik kesim emek sarf etmeden kolay yolla para kazanmakta ve ülkeyi hatta dünyayı yönetmektedirler. Krizler oluşturmakta ve o krizlerden karlar elde etmektedirler.

Wall Street 1987 filminde gösterilen piyasada hisse senetlerinin çöküşü, iflaslar, borçlu olan halk; aslında ABD’de var olan krizin Wall Street penceresinden yansıtılmış halidir. 1980’lerde bir günde en büyük düşüşlerin gerçekleştiği günler yaşanmıştır. Enflasyon ve işsizlik ABD ekonomisinin çöküşünü beraberinde getirdi.

ABD Kredi ve Tasarruf Mevduatı Krizi (1986-1989)

ABD Hükümeti, uzun vadeli ve ipotekli senetleri finanse edebilmek için kısa vadeli teminatlarla fonlanan kredi ve tasarruf mevduatlarını piyasadan topladı. Piyasadan toplanan kısa vadeli teminatlar değerlenince faiz oranlarında yükselme görüldü bunun sonucunda kredi ve tasarruf mevduatları, uzun vadeli ipotek senetleri üzerinde değer kaybetmeye başladı. Bu nedenle negatif ipotek senedi faizi kavramı ortaya çıktı. Faiz masraflarını kontrol altına almak için kredi ve tasarruf mevduatları, sabit oranlı ipotek senetlerinden faiz geliri elde etmek için fon sahiplerinin fonlarını ev satın alan kişilere kaynak olarak kullanmıştır. Faiz oranlarındaki kısıtlamalar, piyasa ortalama değerinin altında kalan kredi ve tasarruf mevduatlarını işin içinden çıkılmaz bir hale getirdi. Dönemin ABD Merkez Bankası FED Başkanı, stagflasyonla mücadele için doların büyümesini kısıtladı fakat faiz oranları hızlı ve sert bir şekilde yükseliş gösterdi bunun sonucunda kredi ve tasarruf mevduatlarının çöküşü kaçınılmaz bir son oldu.[1]

1987 Wall Street Krizi: Kara Pazartesi

Bir Pazartesi sabahı ani düşüş yaşayan dünya borsası önce Hong Kong’u sonra ABD’yi etkileyerek bütün dünyanın ortak krizi olmuştur. Wall Street krizinin yaşanmasına neden olan program trading sistemini en başta gösterebiliriz. Teknolojinin gelişmesi ve ilerlemesi ile birlikte bilgiye ulaşmak, elde etmek ve kullanmak kolay hale gelmiştir. Bunun sonucunda program trading kullanılarak borsada artış gösteren fonlara otomatik katılım sağlanarak ani yükselişler ve satışı sırasında yoğun satış işleminden dolayı ani düşüşler yaşanmıştır. Aşırı değerlenme ise bir başka nedendir. Piyasada menkul değerlerin spekülatif hareketler sonucu ani hareketler oluşturması spekülatif balon oluşturmuştur. Piyasada yaşanan ani değişimler ve özellikle yükselişler yatırımcıları olumsuz etkilemiş ve risk kaçma eğilimi göstermelerine neden olmuştur.[2]

WALL STREET: NEVER SLEEP MONEY (BORSA: PARA ASLA UYUMAZ)

Wall Street 1987 filminde illegal olaylarla vurgunculuk yapan Gordon Gekko tutuklanmıştı ve Wall Street: Never Sleep Money filminin ilk sahnesinde hapishaneden çıkışı ve eşyalarını teslim almasıyla filme başlıyoruz. Bir zamanlar dünyayı yöneten para babası Gordon Gekko hapishaneden çıktığında yalnız ve beş parasızdı. Hayatı boyunca sadece değer verdiği şey para olduğu için ve parayı da kaybedince etrafındaki sahte insanlarda kaybolmuş ve yapayalnız kalmış durumdadır. Paranın hırsı ve sürekli olarak açgözlülüğü ile ailesini kaybetmiş ve hayatla bağ kurmasını sağlayan sadece bir kızı kalmıştır fakat kızı da kardeşinin ölümünden Gordon Gekko’yu suçlu bulmaktadır. Para Gordon Gekko’nun hayatını her yönden etkilemiş, çok para var ama sağlık huzur yok neye yarar söylemini doğrular hale gelmiştir.

Filmin konusu yine intikam üzerine kurulmuş. Filme Gordon Gekko’nun damadı olarak katılan Jacob Moore sevdiği patronu intihar edince olayı çözmek için şüphelendiği yatırımcı Bretton James’ ın yanında çalışmaya başlar. Filmin en can alıcı noktası kaybedenleri de göstermesi Jacob Moore şirkette çalışırken yaşadığı kriz yüzünden birkaç kere işsiz kalıyor. Çalıştığı firmanın patronu intihar edince sebebini rakip firmaların olduğunu düşünüyor ve intikam almak istiyor. Karşı tarafa zarar vermek için ise rakip firmada işe başlıyor. Başka bir ifade ile Moore kapitalizmin tehlikesini görse de çözümü kapitalizmde arar.

 Fakat intikam almayı unutmuş kendini o işe adamış durumdadır. Kapitalizm ve para yine sevginin önüne geçmiş, açgözlülük ve hırs bir kez daha galip gelmiştir veya Jacob Moore’ un sevgisinden şüphe etmek gerekmektedir. Hatta sürdürülebilir enerjiyi savunması ve kendisinden danışmanlık alan yatırımcılara sürekli olarak bu konuda yönlendirici olması çevreci insan profilinden ziyade; aslında hidro füzyon teknolojisi ile temiz enerji üretebilecek olan çalıştığı firmanın finansmanı olmasından kaynaklanan kazanma hırsı ve tüm dünyada tanınırlık kaygısından başka bir şey değildir.

Gordon Gekko hapishanede kaldığı süre boyunca değiştiğini ve onun için önceliklerin artık para olmadığını göstermeye çalışarak bir an seyirciyi bile aldatmaktadır. Gordon Gekko hapisten çıktıktan sonra kitap yazmaya karar veriyor. Yazdığı kitapla (Açgözlülük İyi midir ?) tanınan bilinen bir yazar haline geliyor. Filmde üniversitede kriz ve kapitalizm üzerine harika konuşma yapan Gordon Gekko’nun filmin sonunda İsviçre’de olan para uğruna kızını ve damadını kandırması ise ‘’Kapitalist toplumda para burjuvanın değil, burjuva paranın kölesi olur.’’ diyen Marx’ı doğrulamış oluyor. Jacob Moore’ u (damadı) ve en önemlisi Winnie Gekko’ yu (kızı) kandırması, bize eski Gordon Gekko’yu hatırlatmış ve para dünyasındaki bu adamların ne kadar acımasız ve duygusuz olabileceğini bir kez daha göstermiştir.

Filmin belki de en üzücü sahnelerinden biri Jake Moore’ un annesinin Jake Moore’ dan borç para istemesi ve Jake Moore’ un işsiz kalıp beş parası olmamasına rağmen annesine çek yazıp daha sonrasında annesini sırtında bir yük olarak gördüğünü belirtmesidir. İşsiz, beş parası yokken annesine çek yazması ayrı bir ironi ve belki de filmin en masum karakterlerinden biri olan Jacob Moore’ un bile bu kadar açgözlülük ve hırs içinde olması brokerlere veya yatırımcılara karşı bir tavır almamıza sebep olmuştur. Annesi ise emlakçılık yapmakta ve konut kredisi krizinden dolayı etkilenen halkta alım gücü kalmamış ve emlak sektöründe var olma mücadelesi vermektedir fakat nafiledir.

Wall Street 1987 yapımına bakıldığı zaman Oliver Stone’ nun yine eleştirilerde bulunacağı düşünülerek beklenti içinde izlenen Wall Street: Never Sleep Money filminde kötü karakterlerin yaptıklarının unutturulmaya çalışılması ve beklenen eleştirilerin olmaması ile hayal kırıklığı oluşturmuştur. En dikkat çeken olay ise filmin içine bizzat yerleştirilen “Bvlgari” reklamıdır. Sanırım sırf bu markanın reklamını yapmak için olay örgüsü “Bvlgari” ye göre şekillendirilmiş. İlk filminde kapitalizmi bize gösteren, eleştiren ve sonunda cezasını veren Oliver Stone bu filminde kapitalizme yenilmiş ve kapitalizm çokta kötü bir şey değil ya… Mesajı vermiştir.

Filmde önemli bir nokta olarak finansal krizin yansımalarına bakıldığı zaman daha çok kaybedenleri gördük. Kapatılan fabrikalar, intihar eden ve işsiz kalan insanlar… Kazananların olduğu gibi kaybedenlerde kapitalizmin bir parçası durumundadır. Dolayısıyla kriz bazı şirketleri işletmeleri batırdığı gibi bazılarına da kazandırıyor. Leonard Cohen’in bir şarkısında dediği gibi ‘’Fakirler daha da fakirleşirken, zenginler daha da zenginleşiyor.’’

Filmin sonunda damat Gordon Gekko’nun yanına gidiyor ve çaldığı parayı kızına vermesi için etkili bir şekilde konuşuyor.  Gordon Gekko damadının talebini geri çeviriyor. Daha sonradan Gordon karar verip kızına çaldığı parayı geri veriyor. Gekko’nun yaptıkları yanına kar kalıyor. Bu da kapitalizmin iyilikseverliğini vurgulamış olur.

Kapitalizmin bahsi geçmeyip oldukça yumuşak ve güzel bir şekilde kapitalizm iyi gösterildi. Hatta paranın gerekliliğini ve olmazsa olmaz olduğunu anladık. Her insanın parasal yönden kayıplar yaşadığında ruhsal çöküntüler ve bunalımlar yaşayabileceği aktarılarak olağan hale getirilmiştir. Jacob Moore’ un patronu Lou’ nun yaşadığı kayıptan dolayı intihar etmesi onurlu bir davranış olarak gösterilip, maddiyat ve paranın bizim hayatımızdan, sevdiklerimizin hayatından daha önemli bir noktaya getirildiğini göstermektedir. Winnie Gekko ise maddiyata önem vermeyen karakter olarak karşımıza çıkmaktadır. Bize sevginin her şeyden üstün ve güzel olduğunu göstermiştir. Gordon Gekko ise parayla bütün gücün her şeyin elde edilebileceğini ama bir gün sıfıra indiğinde hiçbir kimsenin yanında kalmayacağını ve bu hayattaki gerçek değerin sevdiklerinin ve sevenlerinin sevgisi olduğunu göstererek gerçek mutlu sonu göstermiştir.

Wall Street: Never Sleep Money filminde de 2008’de yaşanan krizin izlerini görmekteyiz. Jacob Moore’ un patronu Lou’ nun yatırım bankasının bir gecede hisse değerlerinin çöküşü ve Bretton James’ ın hisse senedi başına 2 dolar teklifte bulunması; bize 2008 yılında iflas eden Bearn Stears yatırım bankasını J.P. Morgan Chase finansal holdingin hisse senedi başına 2 dolara satın almasını hatırlatmaktadır. 2000’li yıllarda krize doğru giden son başlamış ve 2008 yılında Lehman Brothers yatırım bankasının iflasıyla kriz somut olarak netleşmiştir. Kriz uzun süreçte gerçekleşmiş ve etkisi günümüzde bile hissedilmektedir.

Çin ve Hindistan nüfusu hızlı artan ve kalabalık ülkeler olmasından dolayı arz-talep eğrisindeki dengeyi değiştirmiş ve küresel krizin tetikçilerinden olmuşlardır. ABD doları düşük değerlere ulaşmıştır. Wall Street: Never Sleep Money filminde de Çinli yatırımcılar ile anlaşma yapılmaya sağlanması, ABD’deki yatırımcıların ve özellikle yatırım bankalarının krizden oluşan kayıplardan etkilendiğini göstermektedir. Ayrıca ABD’nin yabancı yatırımcıları ülkesine çekmek için izlediği politikalar olduğunu da göz ardı etmemek gerekmektedir.

2005-2010 Dönemi ABD Ekonomisi

ABD iç piyasalarında yaşanan buhran ve kriz, Amerikan şirketlerinin yurtdışında yaptığı yatırımlar ile aşılmaya çalışılmıştır. Zaten Amerikan şirketleri gelirlerinin büyük bir kısmını yurtdışına yaptıkları yatırımlardan elde etmektedir. ABD iç piyasalarında yaşanan krizler, özellikle Asya bölgesinde nüfusun çok olmasından kaynaklı olarak, piyasa ve pazar hareketli olduğu zaman, ABD iç piyasalarındaki krizin de etkisi azalmaktadır.[3]

ABD ekonomisi hakkında en doğru bilgiye ulaşmanın yollarından biride ABD ekonomisinin cari açıklarını izlemektir. 2006 yılının sonu itibariyle gelir ve giderler hesaplandığında, ödemeler dengesinde 811,5 milyar dolarlık cari açık, 2007 yılının ilk altı ayında ise 389 milyar dolarlık cari açık oluşmuştur. 2002 yılından 2007 yılında dek incelendiğinde 450 milyar doların neredeyse iki katına çıktığını görebiliriz. ABD halkı tüketimi, üretimden daha çok yapan bir yapıya sahip ve Uzakdoğu’nun ihracatçı ülkeleri özellikle Çin, ABD üzerine ihracatını yoğunlaştırarak ve piyasalarda düşük kur politikaları izleyerek, ABD’de cari açığın artmasına neden olmaktadır.[4]

ABD ekonomik hareketlerine bakıldığı zaman tüketim ağırlıklı bir sistemin olduğu görülüyor. Bu sistemde en büyük pay tüketici olan ABD halkının ve tüketicinin hareketleri ekonomiyi etkilemektedir. Tüketici hareketlerini ölçen Tüketici Güven Endeksi, ABD halkının tüketim konusundaki profilini en iyi ortaya koyan göstergedir. ABD toplumu 300 milyonluk bir nüfusa sahip olmasına rağmen bir milyarlık nüfusun tükettiğini tüketmektedir. Üretim ve istihdamın canlı olmasının sebeplerinden biri de bu tüketimdir. Haliyle bu canlılık ekonomik büyümeyi beraberinde getirmektedir.[5]

ABD’de 2008’de Mortgage Krizi

2000’li yıllardan itibaren görülen düşük faiz oranları, düşük enflasyon oranları ve parasal genişlemeler sonucunda oluşan ekonomik göstergelerdeki olumlu sonuçlar makroekonomik istikrarı sağlamış ve ABD’nin merkez bankasına olan güveni arttırmıştır. Yatırımcılar bu olumlu ortamdan etkilenerek riskleri göz ardı etmiş ve konut kredileri kullanımının artışı yaşanmıştır. Konut kredileri ve vasıfsız kredilerin 2007 yılının son çeyreğinde riskli görünmesi krizin ortaya çıkmasına sebep olmuştur.[6]

2008 yılında meydana gelen ve bütün dünyayı etkileyen mortgage krizini; yüksek riskli mortgage kredilerinde artan temerrüt ve geri ödemelerin olmamasından kaynaklanan emlak piyasasının çöküşüdür şeklinde belirtebiliriz. Bankalar ve borç veren kurumlar alacaklarını temin edebilmek için emlak gaspı diyebileceğimiz mallara el koyma yoluna gitmiştir. ABD menkul kıymetlerinde büyük bir düşüş meydana geldi ve bu da döviz faaliyetlerinin keskin bir şekilde düşüş yaşamasına neden olmuştur.[7]

Krizin nedenleri arasında başlıca neden olarak türevlerde vurgunculuk diyebiliriz. Bütün bu sistemin yükselişinde borsadaki spekülatörlerin hareketlerinin etkisi olmuştur. Türevler spekülatörler için sürekli sonsuz şekilde oynayabilecekleri bir kar aracı olarak gözüküyordu. Spekülatörlerin aşırı hareketlendirmesi sonucu geri dönüşü olmayan mortgagelar menkul kıymetler sıralarında yer almaya başladı. Spekülasyonlar sonucu türevler ayrı menkul kıymetlere dönüşmeye başladı.[8]

Krize önayak olan brokerler, kredi vermeye başlayınca piyasada büyük bir hareketlilik başladı. Yüksek gelir elde etmek isteyen brokerler ve yüksek kredi kuruluşları piyasadaki gerçek bilgilerin aksine vurgunculuk yapabilmek için yanlış bilgilerle tahvil gruplarının risk ve güven dereceleriyle oynadılar. Kredi kullanma sisteminde son tüketici, yüksek riskli grubunda yer almasına karşı bankalar ve tahvil gruplarına göre durum bu şekilde değildi. Banka ve yatırım şirketleri yoğun taleplere daha hızlı cevap verebilmek için piyasada var olan yanlış bilgilere göre hareket ettiler. Borsa da güvenli olmayan hatta yüksek risk içeren fonlarla beraber büyük bir ekonomi oluşmuş oldu.[9]

2008-2012 Küresel Ekonomik Kriz

2000’li yıllar boyunca petrol, tarım ve emtia ürünleri olmak üzere fiyatlarda yükselişler görüldü. Nüfusu sürekli olarak artmakta olan Çin ve Hindistan ekonomik büyüme ile birlikte bu ürünlere olan taleplerini arttırarak en başta gıda ürünlerinin fiyatının artmasına neden oldu. Altın ve petrol fiyatlarındaki yükselişte piyasaya hâkim olan ABD dolarının diğer ülkelerde değerinin düşmesine yol açtı. ABD piyasası da bu değer kaybından etkilenmeye başladı. Hatta 2000’li yıllar boyunca sürekli konut piyasasındaki artış en çok etkilenen sektör olmuştur. Düşük gelirli ailelerin bile yüksek riskli kredi almaları ve ödeyememeleri pek çok kişinin iflas etmesini ve mallarına el konulmasını beraberinde getirmiştir. Bankalar ve aracı kurumlar ellerinde bulunan borç sözleşmelerini paket haline getirip borsada tahvil olarak satmıştır. Bu tahvilleri satın alan önemli ve büyük yatırım bankalarından Lehman Brothers bile aldığı tahviller karşılıksız kalınca büyük bir borçla iflas etmiştir. ABD de bu krizin yaşanması önce Avrupa’ya sonra bütün dünyaya sıçramıştır.[10]

Wall Street Efendileri

Wall Street ve ABD piyasasında etkili olan yatırımcılar arka planda durup kriz oluşturarak spekülasyonlar yapmaktadırlar. Nobel ödüllü ekonomi profesörlerinden Paul Krugman spekülasyoncuları şöyle anlatmıştır: “Wall Street’in efendileri aslında ahlaken ne kadar uygunsuz ve kötü davranış sergilediklerinin farkındalar. Hatta Amerikan halkını düşünmeden mali dolaplar çevirerek daha da zengin oldular ve halkı krizin içine gömdüler.”[11]

Wall Street Çalışanları

Wall Street’in emekçilerini de ele almak gerekmektedir. Wall Street’ de çalışanlar genel olarak kendi şirketini ya da işini kurma peşinde ya da zengin olma… Tempolu bir çalışma hayatının olması en büyük olumsuz nedenlerden biridir. Araştırma şirketleri tarafından hazırlanan raporlara göre Wall Street’in yetenekli finansçı krizi yaşayacağı görülmektedir. Şuan işinden Wall Street’te şirketinden memnun olmayan sayısı yüzde 50 ve tamamen finans hayatından uzaklaşmak isteyen sayısı yüzde 20’dir. Bu raporların sonucuna göre çalışanların aidiyet duygusunu ve kendilerini değerli hissetmediklerini görebiliriz.[12]

ABD Borsası Çakıldı

Günümüzde yaşanan ABD ve Çin ticaret savaşında, ABD borsası ve Çin parası yuan olumsuz bir şekilde etkilendi. ABD borsasında yüzde 3 oranında düşüş yaşandı. Dow Jones Endeksi yüzde 3,26 oranında düşüş yaşadı. Wall Street’in en önemli üç endeksinde Çin ile yaşanan ticaret savaşından dolayı oluşan kayıp, 2019 yılının tek bir gün içinde yaşanan en büyük düşüşü olarak kayıtlara geçti. Çin piyasasının etkisi açık olan hisse fiyatlarında düşüş yaşandı. Apple yüzde 5,3 oranında kayıp yaşayan teknoloji şirketleri arasında yer aldı.[13]

Sonuç

Wall Street 1987 yapım filminde daha cesur davranan Oliver Stone devam filmi niteliğindeki Wall Street: Never Sleep Money filminde bu kadar cesur olamamıştır. 2001-2008 dönemlerinde yaşanan krizlerden beslenerek daha başarılı ve gerçeğe dayalı kurgu oluşturması daha iyi olabilirdi fakat aşk havasında bir Wall Street filmi ile karşılaştık.

Her ne kadar eleştirsek te Wall Street serisi bize kapitalizmi güzel bir şekilde gösterdi. Günümüz dünyasında var olan masum yüzlerin arkasında yatan gerçek yüzler, Wall Street sayesinde zihinlerimizde bir kez daha belirginleştirildi.

İnsanlığın var olduğu süreçten günümüze değin insanlar ve yerleşik hayata geçip tarımın başlaması ile oluşan toplumlar arasında sürekli olarak mücadele ve çekişme yaşanmıştır. Toplumların içinde de o toplumu yönetecek bir birey ortaya çıkmıştır ve bu birey diğer bireylere göre daha fazla toprağa, akrabaya ve alete sahip olan bireydir. Toplumlar büyüdükçe ve kalabalıklaştıkça bir başka toplum ile mücadeleye girmiş; madenleri işleyip silah yapabilen ve tarım zengini toplumlar bu mücadelede galip gelmiş.

Sanayi Devrimi’ne kadar ilkel durumda olan toplumlardan oluşan devlet ve imparatorluklar artık makine ve ticaret üstünlüğü ile mücadeleye girmişlerdir. Dünyada kapitalizm ilk defa bu devirde bu kadar hissedilmiştir. Sanayi ve fabrikaların kurulması beraberinde işçi sınıfını doğurmuş ve patron ve işçilerden oluşan bir kast sistemi oluşmuştur. Gün geçtikçe zenginleşen patronlar devlet makamında söz sahibi olmaya başlamış; üretim araçlarının işletmelerine ve özel mülkiyetlerine bağlanıp tamamen kar odaklı yönetme hakları olduğu anlayışı ortaya çıkmıştır. İşte bu ideolojiye kapitalizm denir.

Wall Street filminde Gordon Gekko’nun rakip yatırımcılar ile mücadelesine örnek olarak günümüzde ABD-Çin ticaret savaşını görmekteyiz. Dünya tarihinde çeşitli dönemlerde bir devlet dünyaya hükmetmiştir. Örnek olarak Roma İmparatorluğu; yollar keşfederek, İngiltere; ulaşılmayan yerlere giderek, ABD ise teknoloji ile dünyaya şuanda hükmeden devlet olmuştur. Rusya-Çin gibi doğu blokları ise haliyle pastadan büyük pay alan ABD’nin payını azaltıp kendi paylarını arttırma peşinde. Toprak, silah, petrol savaşları gelişmemiş ülkelerde yapılıp, ticaret savaşları ise dünya pazarı üzerinde yapılmaktadır. Dünyaya hâkim olma ve para hırsıyla giriştikleri bu mücadele küresel çapta büyük zararlar vermektedir.

Gücü elinde bulunduranların dünyayı açık bir pazar olarak görmesi ve bu pazara hâkim olması gerektiğini düşünenler; paraya çevirebileceklerini düşündükleri bütün araçları kullanma hakkını kendilerinde olduğunu düşünmektedir. Kaos, savaş, katliam çıkartıp kriz oluştururlar ve oluşan krizden yine kazanç sağlarlar. Ülkeleri bile onlar için bir şirket konumunda ve ülkelerinin iflasını bekleyip bu şirketi satın almayı istemektedirler. Son olarak Gordon Gekko’nun sözü ile bitirmek istiyorum:

“Kuralları biz koyarız oğlum. Haberler, savaş, barış, açlık, isyan… Herkes nasıl yaptığımızı merak ederken, şapkamızdan tavşan çıkarırız. Demokraside yaşadığımıza inanacak kadar saf olamazsın değil mi Bud? Bu serbest piyasa ve sen parçasısın.”


Kaynakça

Stone, Oliver. Wall Street, 1987, An Oliver Stone Film.

Stone,  Oliver. Wall Street Money Never Sleeps, 2010, An Oliver Stone Film.

Molatik, “Dünyanın En Büyük 8 Ekonomik Krizi”, Eylül 2018, http://www.milliyet.com.tr/dunyanin-en-buyuk-8-ekonomik-krizi-molatik-9353/?Sayfa=2 (Erişim tarihi 7.08.2019).

Mesut Ayvalı, “1987 Wall Street Krizi: Kara Pazartesi”, Kasım 2014, https://www.bireyselyatirimci.com/1987-wall-street-krizi-kara-pazartesi/ (Erişim tarihi 7.08.2019).

Tuncay Babalı “ABD Ekonomisi ve “Mortgage” Krizi Nereye Gidiyor?”, 2011, http://www.mfa.gov.tr/abd-ekonomisi-ve-_mortgage_-krizi-nereye-gidiyor_.tr.mfa#_ftn2 (Erişim tarihi 6.08.2019).

BizzPortal.ru, “ABD’de 2008’de Mortgage Krizi: Nedenleri ve Sonuçları”, 2019, https://tr.bizzportal.ru/abdde-2008de-mortgage-krizi-nedenleri-ve-sonuclari/ (Erişim tarihi 6.08.2019).

Onedio, “Üstünden Tam 10 Yıl Geçti! 2008 ABD Ekonomik Krizinde Ne Oldu? Perde Arkasında Neler Yaşandı?”, Eylül 2018, https://onedio.com/haber/ustunden-tam-10-yil-gecti-2008-abd-ekonomik-krizinde-ne-oldu-perde-arkasinda-neler-yasandi-840689 (Erişim tarihi 6.08.2019).

Howling Pixel, “2008-2012 Küresel Ekonomik Kriz”, 2019, https://howlingpixel.com/i-tr/2008-2012_Küresel_Ekonomik_Kriz (Erişim tarihi 23.08.2019).

Haber7.com, “ABD’yi Krize Wall Street’in Efendileri Soktu”, Ekim 2011, http://ekonomi.haber7.com/ekonomi/haber/793704-abdyi-krize-wall-streetin-efendileri-soktu (Erişim tarihi 8.08.2019).

Borsa Gündem, “Wall Street Çalışanları İşinden Memnun Değil”, Temmuz 2017, https://www.borsagundem.com/haber/wall-street-calisanlari-isinden-memnun-degil/1209287 (Erişim tarihi 8.08.2019).

En Son Haber, “Çin’den ABD’ye Yaptırım Hamlesi Geldi”, Ağustos 2019, https://www.ensonhaber.com/cinden-abdye-yaptirim-hamlesi-geldi.html (Erişim tarihi 8.08.2019).

Dipnotlar

[1]Molatik, “Dünyanın En Büyük 8 Ekonomik Krizi”, Eylül 2018, http://www.milliyet.com.tr/dunyanin-en-buyuk-8-ekonomik-krizi-molatik-9353/?Sayfa=2 (Erişim tarihi 7.08.2019).

[2] Mesut Ayvalı, “1987 Wall Street Krizi: Kara Pazartesi”, Kasım 2014, https://www.bireyselyatirimci.com/1987-wall-street-krizi-kara-pazartesi/ (Erişim tarihi 7.08.2019).

[3] Tuncay Babalı “ABD Ekonomisi ve “Mortgage” Krizi Nereye Gidiyor?”, 2011, http://www.mfa.gov.tr/abd-ekonomisi-ve-_mortgage_-krizi-nereye-gidiyor_.tr.mfa#_ftn2 (Erişim tarihi 6.08.2019).

[4] A.g.e.

[5] A.g.e.

[6]“2008 Küresel Ekonomik Krizi ve Türkiye’ye Etkisi”, Ocak 2015, http://sahipkiran.org/2015/01/12/kuresel-ekonomik-kriz/ (Erişim tarihi 23.08.2019).

[7] BizzPortal.ru, “ABD’de 2008’de Mortgage Krizi: Nedenleri ve Sonuçları”, 2019, https://tr.bizzportal.ru/abdde-2008de-mortgage-krizi-nedenleri-ve-sonuclari/ (Erişim tarihi 6.08.2019).

[8] A.g.e.

[9] Onedio, “Üstünden Tam 10 Yıl Geçti! 2008 ABD Ekonomik Krizinde Ne Oldu? Perde Arkasında Neler Yaşandı?”, Eylül 2018, https://onedio.com/haber/ustunden-tam-10-yil-gecti-2008-abd-ekonomik-krizinde-ne-oldu-perde-arkasinda-neler-yasandi-840689 (Erişim tarihi 6.08.2019).

[10]“2008-2012 Küresel Ekonomik Kriz”, 2019, https://howlingpixel.com/i-tr/2008-2012_Küresel_Ekonomik_Kriz (Erişim tarihi 23.08.2019).

[11] Haber7.com, “ABD’yi Krize Wall Street’in Efendileri Soktu”, Ekim 2011, http://ekonomi.haber7.com/ekonomi/haber/793704-abdyi-krize-wall-streetin-efendileri-soktu (Erişim tarihi 8.08.2019).

[12] Borsa Gündem, “Wall Street Çalışanları İşinden Memnun Değil”, Temmuz 2017, https://www.borsagundem.com/haber/wall-street-calisanlari-isinden-memnun-degil/1209287 (Erişim tarihi 8.08.2019).

[13] En Son Haber, “Çin’den ABD’ye Yaptırım Hamlesi Geldi”, Ağustos 2019, https://www.ensonhaber.com/cinden-abdye-yaptirim-hamlesi-geldi.html (Erişim tarihi 8.08.2019).