Ana Sayfa / Yazılarımız / Ekonomi / Araştırma Yazıları / Bitcoin’in Vergilendirilmesi ve Regülasyonu

Bitcoin’in Vergilendirilmesi ve Regülasyonu

Giriş

Sosyal bir kurum olarak para yüzyıllardır değişimini sürdürmektedir. İlk başlarda emtia para[1] yoluyla alım gücüne sahip olan insanlar, altın, gümüş ve benzerleriyle alışverişlerini sürdürmekteydiler.

Daha sonraları bu sistem emtia paradan temsili para sistemine evrilmiştir. Bu sistem de altın, gümüş vb.  yani emtia paralara çevrilebilen temsili paraları ortaya çıkarmıştır.

Kağıt banknotların çıkmasıyla değişimini sürdüren para, 20. yy ortalarına kadar altına dayalı bir sistem izlemişti. Doların altına bağlanması ve diğer para birimlerinin de dolara endeksli olması, güvene dayalı, merkezi bir otorite tarafından kontrol edilen itibari paraları ortaya çıkarmıştır.

Ancak teknolojinin hayatımızın bir parçası olmasıyla beraber bu değişim süreci hızlanmıştır. Bankaların kullandıkları yazılımlarla artık anlık para transferlerinin sağlandığı 21. yüzyılda, paranın fiziksel halden soyut bir hale doğru evrildiğini görmek mümkündür.

Özellikle, geçtiğimiz son 20 yılda, internet dünyasının hayatımızın ayrılmaz bir parçası haline gelmesi ve internet üzerinden alışveriş (e-commerce) yapabilme imkanımızın olması, yeni ödeme şekillerini de beraberinde getirmiştir.

Tüzel kişilerin ve kurumların sağladığı, fiziksel karşılığının bulunması zorunlu olan elektronik paralarla internet üzerinden alışveriş yapılmaya başlanmıştır. Gelişimin devam ettiği bu süreç içerisinde, 2009 yılında herhangi bir fiziksel karşılığı olmayan ancak satın alma gücü bulunan sanal paralara yani dijital paralara doğru değişim devam etmiştir. [2]

Bu değişimin öncüsü de şüphesiz sanal para birimi olarak ortaya çıkan ve hızla değer kazanan Bitcoin’dir.

Bitcoin’in sahip olduğu birtakım özellikler onun küresel anlamda kabul edilmesini zorlaştırmaktadır. Kullanıcılarının anonim olarak işlemlerini gerçekleştirmeleri, para transferinin geri döndürülemez olması, Bitcoin protokol sistemine müdahil edilememesi ve bazı yasadışı faaliyetlerde para transferlerine imkan tanıması; devletlerin Bitcoin’e karşı çekimser tavır almalarına neden olmaktadır.

Ayrıca Bitcoin’in legal olup olmadığı, vergilendirilip vergilendirilmeyeceği konusunda tartışmalar hâlen dünyanın birçok yerinde devam etmektedir. Buna yönelik herhangi bir regülasyonun yapılmamış olması da Bitcoin hakkında diğer soru işaretlerini doğurmaktadır.

Bu yazı genel çerçevede Bitcoin’nin ne olduğunu, devletler tarafından nasıl karşılandığını ve buna yönelik, Bitcoin’in vergilendirilmesi ve regülasyonunu içermektedir.

Bitcoin Nedir?

İlk defa 2009 yılında, Satoshi Nakamoto tarafından yazılan bir makalede[3] adı geçen Bitcoin, dijital bir para birimidir ve kısaltması BTC’dir

Satoshi Nakamoto makalesinde, Bitcoin’i Eşten Eşe Elektronik Ödeme Sistemi[4] olarak tanımlamaktadır. Güvene dayalı olan para birimlerinin aksine, Bitcoin sistemi temelde güvene ihtiyaç duyulmadan, insanların dijital bir para birimiyle ödemelerini gerçekleştirmesini amaçlamaktadır.

Bitcoin, diğer ödeme sistemlerinden farklı olarak, aradaki finansal kuruluşları ortadan kaldımakta ve alıcı ile satıcı arasındaki bağlantının direkt olmasını sağlamaktadır. Bunu yaparken de güvene gerek duymamaktadır, çünkü hali hazırda aradaki güveni, ağ üzerindeki bitcoin yazılımına sahip olan bilgisayarlar sağlamaktadır.

Bu bilgisayarlar herhangi bir işlem yapıldığında, dünya üzerinde bu yazılıma sahip olan tüm bilgisayarlara işlemi iletmektedir. İşlemin doğruluğunu diğer bilgisayarlarda teyit ederlerse işlem gerçekleşmektedir.

Bu işlemleri yapabilmek için öncellikle bir Bitcoin adresinizin olması gerekmekte ki günümüzde bunu herkes kolaylıkla oluşturabilmektedir. Bitcoin hesabınızı oluşturduğunuzda iki farklı anahtarınız olmakta; bunlardan ilki herkesin görebildiği ve bu anahtara para transferi edebildiği “açık anahtar”dır. İkincisi ise kişi tarafından gizli tutulması gereken “özel anahtar”dır. Bu iki anahtar da eşler arası para transferlerine imkân vermektedir.

Bitcoin ayrıca bu transferi yaparken kriptolama işlemiyle verileri gizli tutmaktadır. Mükerrer harcamaların önüne geçmek içinse Blok Zinciri[5] teknolojisi kullanılmaktadır.

Bu teknoloji herverinin bloklara işlendiği ve bu blokların birbiri ardına bağlanarak zincir oluşturduğu bir sistemdir ve her blok kendinden önceki bloğun referansıyla birbirine bağlıdır. Bu sayede tekrar eden işlemlerin de önüne geçilmektedir.

“Bitcoin nedir?” sorusunun geniş yanıtını bu makalemizde bulabilirsiniz. Merkezsizleşmiş “Elektronik Para” : Bitcoin

Bitcoinin Vergilendirilmesi ve Regülasyonu

Bütün bu teknolojik arkaplanın ve yeniliğin yanında, Bitcoin birtakım sorunları ve bilinmezlikleri de beraberinde getirdi.

Bitcoin ve türevleri (altcoin) konusunda ortak bir yol izlenmemesi, dijital paranın hangi hukuki kapsama gireceğinin belirsiz olması, regülasyon ve vergilendirmeler konusundaki yetersizlik, devletleri kendi mevzuat ve hükümlülüklerine göre hareket etmesine  neden olmuştur.

Bitcoinin Vergilendirilmesi

Bitcoin kullanım açısından “eşten-eşe çalışan bir elektronik para sistemi” olarak tanımlanmıştır.[6] Ancak geçmişte yapılan düzenlemelere ve tanımlamalara göre elektronik para olarak adlandırılması zor görünmektedir. Şöyle ki elektronik paraya ilişkin tanımlama Avrupa Merkez Bankası (ECB)’ nca yapılmıtır. ECB’nin 1998 yılında yayımlanan raporuna göre e-para, banka hesaplarının kullanılmasını gerektirmeksizin geniş anlamda bütün ödemelerin yapılabilmesine ve parasal değerlerin elektronik olarak stoklanmasına imkan sağlayan teknik bir araçtır (ECB, 1998)[7]

Ancak Bitcoin’in fiziksel anlamda bir kaşılığı bulunmamaktadır. ECB’nin tanımına göre de elektronik para kapsamına girmemektedir. Bu bağlamda Bitcoin’in nasıl tanımlanacağı Bitcoin’in vergilendirilmesi noktasında da önem arz etmektedir.

Bitcoin’in “normal” bir para olarak kabul görmesi durumunda ise  dolaylı vergiler kapsamı dışında kalabilir.[8]

Bitcoin’in vergilendirilmesini değerlendirebilmemiz için Bitcoin’in kullanım şekillerini incelenmesi gerekmektedir.

İnternet üzerinden Bitcoin ile alışveriş yapanlar için onu ödeme aracı olarak kabul eden satıcılar, esnek dalgalanmasından dolayı al-sat yaparak kazanç elde edenler ve Bitcoin’i üretirken kazanç sağlayanlar şeklinde farklı durumlar bulunmaktadır. Bu durumlar karşısındakazançların gelir vergilendirilmesinetabi olup olmadığını değerlendirmek mümkündür.[9]

Aşağıdaki hususlar Türkiye’deki Gelirler Vergisi Kanunu’na göre değerlendirilmiştir. Bitcoin hakkında AB, BM vb. diğer birliklerin ortak bir yol haritası belirlememesi, sanal paralar hakkında mevzuat ve hükümlülüklerin yeterli olmamasından dolayı elde olan verilerle değerlendirilmiştir.

1. Bitcoin’in Ödeme Aracı Olarak Kabulü (Alışveriş Kullanımı)

İnternet ortamının sağlamış olduğu ticaret ortamında Bitcoin’in kullanım alanı da oldukça geniştir. Bitcoin’i ödeme aracı olarak kabul eden kurum ve kuruluşlar elde ettikleri kazançlarına yönelik herhangi bir kısıtlama ile karşılaşmamaktadır.

Gelir Vergisi Kanunu’na göre Bitcoin alıcı tarafından satıcıya tediye edildiği anda borç ifa edilmiş kabul edilecektir. Satıcı eğer faaliyetini bir işletme örgütlenmesi çerçevesi içinde, bağımsız ve sürekli olarak yürüten bir girişimci ise elde ettiği Bitcoin’ler onun ticari kazancına dâhil olur (GVK, 37). Satıcı eğer bu faaliyeti sürekli olarak yapmıyor, ancak kâr elde etme amacıyla yapıyorsa ortada arızî ticari kazanç yani değer artış kazancı vardır (GVK,81/1). Bir kâr amacı da gütmediği takdirde satıcının faaliyeti ticari faaliyet kapsamında dışında değerlendirilecek ve gelir vergilemesinden söz edilemeyecektir. Satıcı ödemeyi sermayeden çok kişisel çalışmasına, bilimsel veya mesleki bilgisine veya uzmanlığına dayanarak, ticari nitelikte olmayan ve işverene tabi olmaksızın kendi nam ve hesabına sürekli olarak yaptığı faaliyetleri karşılığında elde ettiği takdirdeyse ortada serbest meslek kazancı vardır.(GVK, 65).[10]

 2.Bitcoin Al-Sat Yaparak Kazanç Sağlama

Bitcoin alım-satımı bir diğer kazanç sağlama yöntemidir. Bitcoin’in volatilitesinin yüksek olması bu ticareti yapanlar için cazip hale gelmektedir.

Bitcoin al-sat yapmak için internet üzerinde çeşitli borsalar bulunmaktadır. Türkiye’de de bu işi yapan şirketler bulunmaktadır.[11] Bu şirketler al-sat yapan kişilerden belirli oranda komisyon almakta ve bu ticari bir kazanç olarak değerlendirilip, gerekli vergilendirilme yapılmaktadır.

Kaynak kuramına[12] göre, Bitcoin al-sat yapan kişiler konusunda, Bitcoin gelir olarak nitelendirilmeyip safi bir kazanç (kur değerinin artması) olarak değerlendirildiğinden dolayı vergilendirmeden de söz edilemeyecektir.

3.Bitcoin Üreterek Kazanç Sağlama (Mining – Madencilik)

Bitcoin üretimi, yazılımı bilgisayara indiren ve bitcoin ağına dahil olan kullanıcılar tarafından yapılmaktadır. Bu durumda hem para transferlerini hem de yeni bitcoinleri piyasaya sürmekle görevlidirler. Yaptıkları bu işle kendileri de kazanç sağlamaktadırlar.

Bitcoin madenciliği yani üretimi yapan kişiler bunu ticari bir organizasyon içerisinde yapıyorsa ortada ticari bir kazanç var demektir ve gelir vergisi kanununa tabi olmaları gerekmektedir[13].

Kişinin kendi bilgi birikimi ve kendi çalışmalarına dayanarak bağımsız bir şekilde kazanç elde etmesi ise serbest meslek kazancıdır.[14] Serbest meslek faaliyetinin bir işverene tabi olarak yapılması halinde, elde edilen gelir ücret geliri olmaktadırr.[15]

Avrupa Birliği ve Diğer Devletlerin Tutumları

AB ve diğer devletlerin şu anki mevzuatları Bitcoin ve sanal paralara karşı yetersiz kalmış durumdadır. Her ülke kendi mevzuatları çerçevesinde tutumunu sergilemektedir.

Britanya ilk başlarda vergilendirmeye tabi tuttuğu Bitcoin’i daha sonrasında kapsam dışına almıştır.[16]

Almanya “özel para” olarak tanımladığı Bitcoin’i vergiden muaf tutmuştur.[17]

Bazı Avrupa Birliği ülkeleri; Finlandiya, Polonya, Estonya ve Hollanda Bitcoin’i vergilendirilebilir olarak görmüşlerdir.[18] Ancak vergi miktarını belirtmek için temel olarak alınan değerler konusunda farklı uygulamalarda bulunmuşlardır.[19]

Diğer Avrupa Birliği ülkeleri ise Bitcoin hakkında herhangi bir düzenleme yapmamışlar ve izleyecekleri bir yol haritası belirlememişlerdir.[20]

Diğer devletler ise ; Avustralya Bitcoin’i hizmet sunumu olarak ele alıp Brüt Satış Vergisine dahil etmiştir. [21]

Singapur sanal parayı vergilendirilebilir para arzı olarak değerlendirip, Brüt-Satış-Vergisi kapsamında değerlendirmektedir. [22]

İsviçre’de Bitcoin’in vergi kapsamı dışında tutulması tartışılmaktadır ancak bu konu ile ilgili yasal bir rapor hâlen yayımlanmamıştır. [23]

ABD’de ise vergilendirme hakkında yasal bir yaklaşımının olmamasının yanında Bitcoin’in bir yatırım aracı olarak kullanılabileceği ifade edilmiştir. Ancak bu kapsamda, eyaletler vergilendirmeler konusunda da herhangi bir engelle karşılaşmamaktadırlar.[24]

Bitcoinin Regülasyonu

Kısa bir zaman içinde sanal paralar önemli bir popülariteye ulaştı ve kullanım alanları da giderek yaygınlaştı.

Ancak bu gelişmelerinyanında bazı riskleri de beraberinde getirdi.

İlk olarak, Bitcoin merkezi olmayan bir sistemdir ve bu sisteme dışarıdan bir müdahalede bulunmak ve onu regüle etmek oldukça zordur. Bitcoin çalışma şekli; Bitcoin yazılımı olan madencilerin sistemdeki işlemlerin kontrol etme prensibine dayanmaktadır. Sistemden kaynaklı sorunların çözülebilmesi uyarılar ve ikazların kullanımı ile mümkündür. Bu yüzden gerekli iletişim kanalları oluşturulmalıdır.[25]

İkinci olarak, sanal paraların yasa dışı kullanımı konusu regüle edilebilir. Yapılan ödemeler, borsada yapılan al-sat işlemleri illegal kullanıma hizmet etmemelidir.

Bitcoin ve sanal paralar ile yapılan işlemlerin anonim şeklinde olması kara para aklama ve terörizmin finanse edilmesi (AMT/CFT)[26]ile sorunları ortaya çıkartmakta ve bu konuda mücadeleye ihtiyaç duyulmaktadır.

Bilinen ödeme yöntemlerinin kontrolünde bankalar önemli rol oynamaktadır. Bütün para transferleri izlenebilmektedir. Çünkü bankalarda hesap açmanız için kimlik bilgilerinizin olması gerekmekte ve herhangi bir anormal harekette otoriteler harekete geçmektedir.

Ancak Bitcoin ve sanal paralar da işlemlerin anonim olarak yapılabilmesi ve bunu kontrol edebilecek bir mekanizmanın bulunmaması bu durumun regüle edilmesi gerekliliğini doğurmaktadır.

Mali Eylem Görev Gücü ( FATF)[27]sanal paraları küresel Kara Para Aklama ve Terörizmin Finanse Edilmesiyle Mücadele (AMT/CFT) kapsamında tanımlamıştır. Bitcoin ve sanal paralarıda aynı yükümlülükler içerisine almış ve sanal paraların dünyasına özellikle de sanal para borsaların alanına müdahale edebilmektedir.[28]

Sadece sanal para borsalarının değil aynı zamanda sanal para cüzdanlarının da bu kapsama dahil edilmesi için bazı düzenleyici teklifler bulunmaktadır. Ancak teklif, farklı bölgelerdeki farklı ağ sistemlerinin kontrolüne imkan vermediği için sistem belirli bölgelerle sınırlanmaktadır.

Böyle bir durumda AMT/CFT düzenlemeleri bile küresel anlamda sanal paraların tamamının kontrolünü sağlayamamaktadır.

Son olarak ise Bitcoin sistemi kullanıcıları için düzenlemeler yapılabilir. Bu sistemi kullanan kişiler, sanal paralar ve türevleri konusunda risklerin farkında olmalıdırlar. Regülasyonlar sadece sisteme yapılan müdahaleler ile yapılmaz aynı zamanda kullanıcıların farkındalığını arttırarak da sağlanabilir. [29]

Örneğin Bitcoin ağında yapılan herhangi bir para transferi hiçbir şekilde geri döndürelemez, hiçbir regülasyon da buna müdahale edemez. Bu yüzden sistem kullanıcılarının bunun farkında olmaları gerekmektedir.

Sonuç

Bitcoin ve altcoinler, yani sanal paralar hayatımızda bir şekilde yer edinmeye başlamıştır. Özellikle Bitcoin ve başlıca altcoinlerin[30] kullanım alanlarının artmasıyla çözülmesi gereken hukuki nitelikteki bazı hususlar da ortaya çıkmıştır.

İnternet ortamında sanal parayla alışveriş yapmanın mümkün olduğunu biliyoruz ancak bu durumda Bitcoin ve türevlerinin vergilendirilmesi hakkında mevzuat ve yükümlülüklerimizi bilmiyoruz.

Özellikle bu konu hakkında küresel bir yol haritasının belirlenmemiş olması sanal paraların vergilendirilmesi konusunda belirsizliğe neden olmuştur.

Ancak Türk Gelir Vergisi Kanunu’na göre bu durumlar kısmen açıklanmaya çalışılmıştır. Diğer ülkelerinde kendi iç mevzuatlarına göre bir tutum sergilediği bilinmektedir.

Önümüzdeki yıllarda ülkelerin nasıl bir yol izleyeceği özellikle uluslararası alanda yapılan toplantılarda bu konu hakkında nelerin konuşulacağı merak edilmektedir.

Ayrıca vergilendirmelerin yanı sıra Bitcoin’in regülasyonu konusunda da mali düzenleyiciler ile politika yapıcıların birarada çalışması gerekmektedir.

Öncelikle teknolojinin hayatlarımıza girdiği ve sürekli inovasyona açık bir konu olduğu kabul edilmelidir. Onu yasaklamak ve reddetmektense, gerekli düzenlemeler ve yönetmeliklerle birlikte uyum sağlanmalıdır.

Bitcoin ve diğer sanal paraların bazı risklerinin bulunduğu kullanıcılara hatırlatılmalıdır. Bu konuda gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.

Devletler, Bitcoin konusunda küresel anlamda bir yol haritası çizerken sanal paraların nasıl regüle edileceğini, kara para aklama ve terörizme destek fonlarının nasıl önüne geçileceğini gözardı etmemelidirler.

FATF gibi kurumlar sanal paralar üzerinde gerekli hakimiyeti sağlamaya çalışmaktadır. Ancak bu durumun genişletilerek cüzdanlardan çıkan para transferlerinin kontrolü de sağlanmalıdır.

Bitcoin’in vergilendirilmesi ve regülasyonu yapılırken teknolojinin engellenmesinden kaçınılmalı ve faydaları da gözardı edilmemelidir.

Kaynakça

ATEŞ, L. (2014). Bitcoin: Sanal Para ve Vergileme.

Bal, A. (2013). Stateless Virtual Money in the Tax System. EUROPEAN TAXATION, 352-356.

ÇARKACIOĞLU, A. (2016). KRİPTO-PARA BITCOIN. SERMAYE PİYASASI KURULU – Araştırma Dairesi.

GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞI. (2016). SERBEST MESLEK KAZANÇLARI VERGİ REHBERİ. Retrieved 08 01, 2018, from http://www.gib.gov.tr/sites/default/files/fileadmin/beyannamerehberi/2016_serbestmeslek.pdf

GÜLDALI, M. A. (2017). BITCOIN’in Vergilendirilmesi ve Avrupa Birliği Yaklaşımı.

KÜKRER, C. (2016). İnternet Ortamında Bazı Faaliyetlerin Kavramsal Tanımları ve Türk Vergi Sistemi Karşısındaki Durumlarının Değerlendirmesi. Yönetim Bilimleri Dergisi / Journal of Administrative Sciences, 583-604.

Mirjanich, N. (2014). Digital Money: Bitcoin’s Financial and Tax Future Despite Regulatory Uncertainty.

Nakamoto, S. (2009). Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System.

Sotiropoulou, A., & Gue´gan, D. (n.d.). Bitcoin and the challenges for financial regulation. Capital Markets Law Journal, 12.

Tabak, Ş. Ş. (2002). ELEKTRONİK PARA VE MERKEZ BANKACILĞI.Ankara: Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası.

Dipnotlar

[1] Değeri, yapıldığı üründen gelen paralara “emtia para” denir. Bkz. Altın, gümüş, petrol, pamuk, mısır vb.

[2](ÇARKACIOĞLU, 2016)

[3] Makaleye buradan ulaşabilirsiniz. https://bitcoin.org/bitcoin.pdf

[4](Nakamoto, 2009)

[5] Blockchain Technology

[6]Bitcoin: Eşten-eşe Elektronik Nakit Ödeme Sistemi

[7](Tabak, 2002)

[8] (GÜLDALI, 2017)

[9](KÜKRER, 2016)

[10] (ATEŞ, 2014)

[11] BTCTÜRK, Paribu vb. Türk Lirası ile işlem yapan bitcoin borsalarıdır.

[12] Kaynak kuramı : Üretim faaliyetlerinden elde edilen gelirlerin vergilendirileceği kuramdır.

[13](KÜKRER, 2016)

[14](GÜLDALI, 2017)

[15](GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞI, 2016)

[16](GÜLDALI, 2017)

[17](GÜLDALI, 2017)

[18](GÜLDALI, 2017)

[19] Matrah : TDK http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&kelime=MATRAH erişim 07.08.18

[20](GÜLDALI, 2017)

[21](GÜLDALI, 2017)

[22](GÜLDALI, 2017)

[23](GÜLDALI, 2017)

[24](GÜLDALI, 2017)

[25](Sotiropoulou & Gue´gan)

[26]Anti-Money Laundering/Combating the Financing of Terrorism (AML/CFT)

[27]Financial Action Task Force on Money Laundering (FATF)

[28](Sotiropoulou & Gue´gan)

[29](Sotiropoulou & Gue´gan)

[30]Ethereum, Ripple, Bitcoin Cash vb.

 

Yazar Hakkında

Semih Katmerlikaya / TESA Ekonomi Masası Araştırmacı Yazarı

İstanbul Üniversitesi

Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir