Birleşmiş Milletler Günü

Giriş

Devletlerarasındaki ilişkilerde ortak bir karara varmak çok zordur. Bu çerçevede üst bir akıl olarak karşımıza Birleşmiş Milletler çıkmaktadır. Birleşmiş Milletler içerisinde ise Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi bu ortak kararların çıkmasında asıl rolü oynamaktadırlar. Birleşmiş Milletler’in ekonomik, sosyal, insani, kültürel gibi birçok uluslararası sorunun çözümünde işbirliği yapmak, devletlerarası dostça ilişkiler geliştirmek, uluslararası güvenliği sağlamak, uluslararası barışı sağlamak, ortak çıkarların elde edilmesinde ortak bir uyum mekanizması sağlamak gibi amaçları vardır. Ne yazık ki beş daimi üyenin ortak bir karar verememesi durumlarından dolayı kuruluş amaçlarını ve ilkelerini yerine getirememektedir. Asıl olarak Birleşmiş Milletler beş daimi üyenin üstünlüklerine dayandırılmıştır. Ayrıca temel amacı güvenlik ve barışı sağlamak olan Güvenlik Konseyi bu noktada ortak karar alınması zor olan barış hususunda çalışmalar yapmaktadır.

Bu çalışmada Birleşmiş Milletler’in organlarına, bu organların görevlerine, ilkelerine, Birleşmiş Milletler Günü’nün nereden geldiğine, Birleşmiş Milletler’in kısa tarihine değinilmiştir.

1. Birleşmiş Milletler Günü

Milletler Cemiyeti’nin bir devamı olan Birleşmiş Milletler, II. Dünya Savaşı’nın ardından 24 Ekim 1945’te kurulmuştur. Kuruluşu tek aşamadan değil birkaç adımdan oluşmaktadır. Kuruluşunun ilk adımı 1941’de St. James Sarayı bildirisi ile atılmıştır. Yine 1941’de ilan edilen Atlantik Bildirisi ile birlikte ABD’yi de içine almıştır. 1945’te San Francisco Konferansı’nda bir araya gelen 50 ülkenin temsilcisinin antlaşmaya son şeklini vermesinin ardından oybirliği ile kabul edilerek imzalanmıştır. 24 Ekim 1945’te imza sahibi ülkelerin çoğunlunun yanı sıra beş daimi üyenin de onayıyla antlaşma yürürlüğe girerek Birleşmiş Milletler kurulmuştur. Bu çerçevede kuruluş tarihi olan 24 Ekim her yıl örgüte üye ülkeler tarafından Birleşmiş Milletler günü olarak kutlanmaktadır. Bu günü kutlamamızın amacı BM’nin kuruluş amacını anlatmak organlarını tanıtmak ve çalışmalarını çabalarını gelecek nesillere aktarmaktır.[1] Ek olarak 24 Ekim Birleşmiş Milletler Günü, 20-26 Ekim tarihlerindeki Birleşmiş Milletler Haftası’nın da bir parçasıdır. Ayrıca bir gözlem günüdür. Gözlemin amaçlarından en temeli ise dünyanın farklı yerlerinden gelen insanlara örgütün amaçlarını, başarılarını tanıtarak çalışmalarına destek kazanmaktır. Yani asıl olarak örgütün yapmak istediği şey bugünü tamamıyla kendini ve çalışmalarını tanıtarak insanları olumlu yönde etkilemek, desteklerini kazanmak ve bunun sonucunda bu bireylerin de örgütü tanıtarak katkı sunmasıdır.

2. Birleşmiş Milletlerin İlkeleri

Birleşmiş Milletler Antlaşması’na göre örgütün ilkeleri aşağıdaki şekildedir:

Madde 2

Birleşmiş Milletler Teşkilâtı ve Üyeleri, birinci maddede beyan edilen amaçlara ulaşmak için aşağıdaki prensiplere uyarak hareket edeceklerdir;[2]

  1. Teşkilât bütün Üyelerinin egemen eşitliği prensibi üzerine kurulmuştur.
  2. Teşkilâtın Üyeleri, üyelik sıfatından doğan hak ve menfaatlerden her birinin faydalanmasını sağlamak için, işbu Antlaşma müfadı gereğince üzerlerine aldıkları bütün vecibeleri iyi niyetle yerine getireceklerdir.
  3. Teşkilâtın Üyeleri, milletlerarası mahiyetteki uyuşmazlıklarım, milletlerarası barış ve güvenliği ve adaleti tehlikeye koymayacak şekilde barış yollan ile çözerler.
  4. Teşkilâtın Üyeleri, milletlerarası münasebetlerinde gerek herhangi bir başka Devletin toprak bütünlüğüne veya siyasî bağımsızlığına karşı, gerekse Birleşmiş Milletlerin amaçları ile telif edilemeyecek herhangi bir surette, tehdide veya kuvvet kullanılmasına başvurmaktan kaçınırlar.
  5. Teşkilâtın Üyeleri, işbu Antlaşma hükümleri gereğince, Teşkilâtın giriştiği herhangi bir teşebbüse her türlü yardımda bulunurlar ve Teşkilâtça aleyhinde önleyici veya zorlayıcı tedbir alınan Devlete yardım etmekten kaçınırlar.
  6. Teşkilât, Birleşmiş Milletler Üyesi olmayan Devletlerin, milletlerarası barış ve güvenliğin muhafazasının icap ettirildiği ölçüde, işbu esaslara uygun olarak hareket etmesini sağlar.
  7. İşbu Antlaşmanın hiçbir hükmü, ne özü itibariyle bir Devletin millî yetkisi içinde bulunan işlere, Birleşmiş Milletlerin karışmasına cevaz verir ve ne de Üyeleri, bu gibi işleri, işbu Antlaşma gereğince bir çözme tarzına bağlamaya İcbar eder; bununla beraber, VII. bölümde derpiş edilen zorlama tedbirlerinin uygulanmasına bu prensip hiçbir suretle halel getirmez.
  8. Birleşmiş Milletler’in Organları

Birleşmiş Milletler’in altı temel organı vardır. Bunlar;

  • Genel Kurul

Genel Kurul Birleşmiş Milletler’in temsil organıdır. Karar alıcı ve politika yapıcıdır. Genel Kurul tüm üye ülkelerin birer temsilcisinden oluşur ve her birinin birer oy hakkı vardır. Barış ve güvenlik, yeni üye katılımı, bütçe konuları 2/3’lük nitelikli çoğunluk ile karara bağlanırken diğer konular 1/2’lik basit çoğunluk sistemi ile karara bağlanmaktadır. BM Genel Kurulu’nda alınan kararların hükümetler açısından bağlayıcılığı yoktur fakat dünya kamuoyunun ahlaki otoritesini ve ağırlığını taşırlar.[3] Ayrıca Güvenlik Konseyi’nin tüm kararları veto yetkisi vardır. Görev ve yetkileri ise antlaşmanın birinci bölümünde belirtilen amaçlar ve ilkeler çerçevesindedir.

Genel olarak Eylül ayının üçüncü salı günü açılan Genel Kurul oturumları bu yıl 17-24 Eylül tarihleri arasında New York’ta gerçekleştirildi. Başkan, başkan yardımcıları, altı ana komitenin başkanları her yeni dönemin başında seçilir. Eşit coğrafi temsili temin etmek için, Kurul Başkanı her yıl sırayla 5 bölgeden (Afrika, Asya, Doğu Avrupa, Latin Amerika ve Karayipler, Batı Avrupa ve diğer devletler) seçilmektedir.[4] Altı ana komite şunlardan oluşmaktadır:

  • Birinci Komite (Silahsızlanma ve Uluslararası Barış konuları)
  • İkinci Komite (Ekonomik ve mali konular)
  • Üçüncü Komite (Sosyal, İnsani ve Kültürel Komite)
  • Dördüncü Komite (Özel Siyasi ve Dekolonizasyon Komitesi)
  • Beşinci Komite (Yönetim ve Bütçe Komitesi)
  • Altıncı Komite (Hukuki Konular)

Bir de Genel Komite vardır. Genel Kurul Başkanı, 21 Başkan yardımcısı ve 6 Komisyon Başkanı’ndan oluşur.

  • Güvenlik Konseyi

Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliği sağlamakla görevli organdır. Görevlerini kesintisiz olarak yerine getirmek zorundadır. Güvenlik Konseyi’nin temel görevleri uluslararası anlaşmazlıkların barışçıl yollarla çözülmesi, silah üretimini düzenleyici önlemler alması, savaş ve saldırıları önleyecek çalışmalar yapması gibi konuları kapsamaktadır. Konseyin veto yetkisi olan 5 daimi üyesi ve 10 tane de geçici üyesi vardır. Daimi üyeleri; ABD, Rusya, Çin Halk Cumhuriyeti, Fransa ve İngiltere’dir. İdari konular için 15 üyeden 9’unun evet oyu; diğer konular içinse içinde 5 daimi ülkenin tamamının evet oyunun bulunduğu 9 oy gerekmektedir.

Güvenlik Konseyi’nin harekete geçebilmesi için bazı koşullar vardır. Bunlardan ilki, konseyin önüne getirilen sorunun uluslararası barış ve güvenliği tehdit ediyor olmasıdır. İkincisi ise konseyin önüne getirilen sorunun, bir devletin ulusal yetkisi içinde bulunan bir sorun olmamasıdır.

Uyuşmazlıkların barışçı çözümü konusunda B.M. Andlaşması’nın VI. Bölümü çerçevesinde hareket eden Güvenlik Konseyi’nin aldığı kararların hukuksal dayanakları ve nitelikleri incelendiği zaman şu üç durumla karşı karşıya kalınmaktadır: i) Güvenlik Konseyi 33/2. madde uyarınca dar anlamda uyuşmazlığa taraf devletleri uyuşmazlıklarını barışçı yollarla çözmeye davet etmektedir (call upon, invite); ii) Güvenlik Konseyi 34. madde uyarınca uyuşmazlıkların ve durumların uluslararası barış ve güvenliği tehdit eder nitelikte olup olmadığı konusunda soruşturmada bulunmaktadır (investigate, enquêter); iii) Güvenlik Konseyi 36-38. maddeler uyarınca uyuşmazlıkların ve durumların çözümüne ilişkin olarak tavsiyelerde bulunmaktadır (recommend, recommander).[5]

  • Vesayet Konseyi

Vesayet Konseyi; 7 üye devletin yönetimi altına verilen 11 bölgesel yönetimin denetimini sağlamak ve bu bölgelerin kendi özerk yönetimlerini kurmaları ya da bağımsız olmaları için yeterli adımların atılmasını garanti etmek üzere kurulmuştur.[6] Vesayet konseyinde kararlar oy çokluğu ile alınmaktadır. Belirli ve sınırlı sayıda olan görevini tamamlamasıyla beraber üye sayısı düşürülerek yalnızca Güvenlik Konseyi’nin 5 daimi üyesi kalmıştır. Günümüzde en son faaliyetini 1994 yılında Palau’nun bağımsızlığı sırasında sürdürmüş bir organ olarak fazlaca bir işleve sahip değildir.[7] 1 Kasım 1994 itibariyle de Vesayet Konseyi’nin görevleri askıya alınmıştır.

  • Uluslararası Adalet Divanı

Uluslararası adalet divanı örgütün ana yargı organıdır. 15 yargıçtan oluşmakla beraber aynı ülkeden iki yargıç bulunamaz. Dünyadaki hukuk sistemlerinin temsil edilmesine önem verildiği için yargıçlar farklı ülkelerden seçilmektedir. Genel Kurul ve Güvenlik Konseyi tarafından seçilip 9 yıllık görev süresi olan yargıçların ikinci kez seçilme hakkı vardır. Merkezi Hollanda’nın Lahey şehrindedir. Devletlerin aralarındaki anlaşmazlıkları çözmek görevi bulunan Uluslararası Adalet Divanı ayrıca Birleşmiş Milletler ve ona bağlı özel teşkilatlara hukuk müşavirliği yapmaktadır. Yalnıza Birleşmiş Milletler’in üye devletlerine açıktır. Yani kişilere, uluslararası örgütlere, özel şahıslara açık değildir.

  • Ekonomik ve Sosyal Konsey

Örgütün bu organı uluslararası barışı koruma hususunda ekonomik ve sosyal çalışmalar yapmaktadır. Yaşam standartlarının yükseltilmesi, istihdamın artırılması, eğitim düzeyinin yükseltilmesi, ekonomik ve sosyal ilerlemenin sağlanması temel amaçlar arasında yer almaktadır. Kararlar oy çokluğu ile alınır.

  • Sekreterya

Çeşitli görevleri bulunan ve örgütün günlük işlerini yürüten uluslararası memurlardan oluşmaktadır. Birleşmiş Milletler’in temel organlarına hizmet etmekle beraber bu organların belirlediği politikaları uygulamaktadır. Genel Sekreter Birleşmiş Milletler’in baş idari yetkilisidir. Güvenlik Konseyi’nin tavsiyesi ile Genel Kurul tarafından seçilen Genel Sekreterin 5 yıl görev süresi vardır. Genel sekreterin görevleri arasında uluslararası güvenliği tehlikeye düşürecek durumları Güvenlik konseyine sunması, dünya medyasını BM çalışmaları hakkında bilgilendirmesi, küresel konular hakkında uluslararası konferanslar vermesi, örgütün çalışması hakkında Genel Kurul’a yıllık raporlar sunması listelenebilir. Günümüz Birleşmiş Milletler sekreteri António Guterres’dir.

Sonuç

Birleşmiş Milletler Günü, dünyanın dört bir yanından destek bulacak şekilde örgütün çalışmalarını tanıtmak amacıyla oluşturulmuş bir gözlem günüdür. Örgüt kuruluş itibariyle uluslararası sistem açısından büyük önem arz etmektedir. Uluslararası sistem içerisindeki devletlerin farklı sorunlarını çözmek, farklı çıkarlarını ortak paydada birleştirebilmeye yönelik çalışmalar yapmaktadır.  Bu çerçevede örgütün altı temel organı olan Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Vesayet Konseyi, Uluslararası Adalet Divanı, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Sekreterya; güvenlik sorunları, barış çalışmaları, ekonomik sorunlar, eğitim ve kültür gibi birçok farklı alanda önemli faaliyetlerde bulunmaktadır. Nitekim beş daimi üyenin ortak karar vermedeki önemi göz önüne alındığında birçok konuda uygulamaya geçilememektedir. Bu durum uluslararası sistemdeki devletlerin güç ve çıkar çatışmaları düşünüldüğünde örgütün çalışmalarından sonuç alınamamasına ya da sorunların çözümünde örgütün faaliyete geçememesine sebep olabilmektedir. Ancak tüm bunlar ne kadar olumsuz yansımalar oluştursa da uluslararası sistemin anarşik yapısı göz önünde bulundurulduğunda Birleşmiş Milletler’in başarılı bir örgüt olması yadsınamaz.

Kaynakça

T.C. Resmî Gazete, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı, https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/insanhaklari/pdf01/3-30.pdf, erişim tarihi: 11.10.2019.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Diplomasi.net, https://www.diplomasi.net/birlesmis-milletler-genel-kurulu/, erişim tarihi: 11.10.2019.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Hukukbook, http://hukukbook.com/birlesmis-milletler-genel-kurulu/, erişim tarihi: 11.10.2019.

Pazarcı, Hüseyin: Uluslararası Hukuk, Turhan Kitabevi, 14. Baskı, 2015.

Birleşmiş Milletler Teşkilatı Vesayet Konseyi, Diplomasi.net, https://www.diplomasi.net/birlesmis-milletler-teskilati-vesayet-konseyi/, erişim tarihi: 11.10.2019.

Sönmezoğlu, Faruk: Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Der Yayınları, Gözden Geçirilmiş ve Genişletişmiş 5. Basım, 2017.

Birleşmiş Milletler Günü, Boxer Dergisi, https://www.boxerdergisi.com.tr/ozel-onemli-belirli-gun-ve-haftalar/birlesmis-milletler-gunu-2019, erişim tarihi: 11.10.2019.

Dipnotlar

[1] Boxer Dergisi, Birleşmiş Milletler Günü, https://www.boxerdergisi.com.tr/ozel-onemli-belirli-gun-ve-haftalar/birlesmis-milletler-gunu-2019, erişim tarihi: 11.10.2019.

[2] Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı, T.C. Resmî Gazete, https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/insanhaklari/pdf01/3-30.pdf, erişim tarihi: 11.10.2019.

[3] Diplomasi.net, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, https://www.diplomasi.net/birlesmis-milletler-genel-kurulu/, erişim tarihi: 11.10.2019.

[4] Hukukbook, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, http://hukukbook.com/birlesmis-milletler-genel-kurulu/, erişim tarihi: 11.10.2019.

[5] Hüseyin Pazarcı: Uluslararası Hukuk, Turhan Kitabevi, 14. Baskı, 2015, syf.496-497.

[6] Diplomasi.net, Birleşmiş Milletler Teşkilatı Vesayet Konseyi, https://www.diplomasi.net/birlesmis-milletler-teskilati-vesayet-konseyi/, erişim tarihi: 11.10.2019.

[7] Faruk Sönmezoğlu: Uluslararası İlişkiler Sözlüğü, Der Yayınları, Gözden Geçirilmiş ve Genişletişmiş 5. Basım, 2017, syf.123.