Ana Sayfa / Etkinliklerimiz / Kültür Sanat / Ankara’nın Saklı Tarihi: Yahudi Mahallesi

Ankara’nın Saklı Tarihi: Yahudi Mahallesi

Ankara denilince akla ilk gelen gri bir şehir, düzenli devlet işlerinin yapıldığı Türkiye’nin kalbi niteliğinde  olan memur kentidir Ankara. Ayazları da bir o kadar meşhurdur. Marul gibi giyinilen sabah montla çıktığınız öğle saatlerinde t-shirtle dolaştığınız akşamları hırkayla geçirdiğiniz bir gün için tüm dolabınızı üzerinizde bulabilirsiniz. Her ne kadar büyüklerimizin bize anlattığı 1960 ‘li yılların ayazı olmadığını, Ankara’ya gelecek olan öğrencilerin gözünü korkutmaya gerek olmadığını söyleyebilirim. Ankara sadece gri ve takım elbiseli memurlardan olusan bir şehir değil aslında. Geçmişi içinde barındıran sıcacık dostluklar kurulmuş bir mozaik şehirdir. Bunu en iyi yansıtan gizli kalmış tarihi bir yere götüreceğim şimdi sizi; Yahudi Mahallesi.

Ankara`da Yahudi cemaatinin varlığı Roma İmparatorluğu dönemlerine kadar dayanır.(Galanti 1951: 27-28; İlter 1996:719)(1). Roma İmparatoru Augustus’un (M.Ö. 63-M.S.14) Ankara’da kendi adına inşa edilen tapınakta bir bronz sütun üzerine, İmparatorluğun Yahudilerine tanınan haklarla ilgili bir fermanı yazdırdığı da bilgilerimizin arasında.(İlter 1996: 719)(2)

15. yüzyılda İspanya’dan ve Portekiz’den gelen Sefarad Yahudileri ise kendi geleneklerine göre ayrı ayrı iki cemaat kurmuş. 1510 yılında ortaya çıkan bir dini ihtilaf sebebiyle müracaat edilen İstanbul Hahambaşısı Elia Mizrahi’nin kararı sonucu Portekizliler, sayıca az oldukları gibi Portekizceyi de unuttuklarından, İspanyol Yahudileriyle karışmış ve sinagoglarını kapatmış. Ankara’da böylece, biri yerli diğeri İspanyol, iki sinagog kalmış. (3) (Seferad Yahudilerini ayrıca anlatacağım sevgili okur.)

Samanpazarı semtinde, eski adıyla ‘Yahudi Mahallesi’, günümüzde ise ‘Sakalar’ olarak anılan mahallede Birlik Sokak’ta bulunan sinagog, yüksek duvarlarla çevrilmiş bir avlunun ortasında kesme taş bloklardan inşa edilmiş.. İlk yapım tarihi tam olarak bilinmeyen sinagog muhtemelen tüm mahalleyi yok eden bir yangın sonunda harap olmuş, 1834’de “sinagogun eski yeri üzerinde tekrar inşa edilmesine icazet” verilmiş, 1843 yılında kısmi bir tamirat görmüş, 1907’de İtalyan mimarlar tarafından restore edilmiş, 1997 yılında da esaslı bir tadilat ve revizyon görmüş olan Sinagog, günümüzde Ankara Musevi İbadethanesi Vakfı tarafından yönetilmekte.

Babannem Demirciler lakaplı köklü bir Ankara ailesine gelin olarak gitmiş. Hisar’a çok yakın olan Koç ailesi, Muazzez Hanımın mensubu olduğu Abacı ailesi birarada yaşamışlar. Ermenilerle ticaret yapmışlar, Yahudilerle Hanuka kutlamaları yapmışlar ve ezan sesine saygı duymuşlar. Hepsi bu mozaiğin içinde, dişlerinizi birbirine vuracak sert ayazda sıcacık dostluklar kurmuşlar. Babannemin anlattığına göre Yahudi Mahalesinde en güzel özelliklerden birinin de hiç bir ailenin evlerinin kapısını kapamamasıymış. Kapılar açık, herkes birbirine öyle güven duyarmış ki kimsenin malında kimsenin gözü olmazmış. Ankaralı Yahudilerin diğer özelliklerinden biri de Türkçeyi çok düzgün konuşmalarıymış.

Buradaki herkes birbirine ‘ermana’ diye seslenirmiş Yahudi İspanyolcasında ‘kız kardeş’ anlamına gelir.(Korucu, S. (Mart 2017)(3)  Şengül Hamamı’nda yapılan sefalar, mili ve dini bayram kutlamalarıyla cıvıl cıvıl bir yermiş burası. Burayı önemli kılan ve hafızalardan silinen bir diğer özellik Yasef Ruso’nun evinde kalan Atatürk, kuşkusuz burada konaklamış olanların en ünlüsü. Kız kardeşi Makbule Hanım da Atatürk’ü ziyaret etmeye buraya gelmiş ve tarihe tozlarını bırakmış.(Bahar 2003:86) Bir dönem yaşamışlar arasında Sabri Çağlayangil, Ali Çetinkaya, Tunali Hilmi gibi isimler var. Şarkıcı Dorio Moreno’nun da bu mahallede yaşadığını öğrenmek benim için en çarpıcısı oldu.

Ankara'da Yahudi Mahallesi

1916’da Ankara’da çıkan yangından etkilenen mahalleli, yenişehir yapılanması ve gayrimüslümlerden alınan Varlık vergisi gibi sebeplerle ekonomik olarak zora girmelerine neden olmuş. (Aydın  et  al.  2005:  225-230) (Aktüre 2001: 55; Esin & Etöz 2015).  İkinci Dünya Savaşı sonrası İsrail Devletinin kurulması buradaki Yahudilerin bir kısmının İstanbul’a bir kısmının ise İsrail’e göç yolculuğunu başlatmış Sakarya Caddesin’de açılan balıkçılarla beraber Karadeniz’den balıklar gelir, balık kamyonlarının peşindense martılar. Martılar gelir, mahalleli gider… Yaşanan toplumsal değişimlerle taşınmalar 70’li yılların sonunda biter. Sonraları Kavaklıdere’ye doğru uzanan taşınmalar sonucu 1962’de Tunus Caddesi’nde bir binanın giriş katı sinagoga dönüştürülür.

Ankara'da sinagog

Bugün mahallede yahudiler yaşamıyor. Hatta böyle bir mahallenin varlığından çok az bir kesim haberdar. Unutulmaya yüz tutmuş bu mahallenin restrorasyona ihtiyacı var görünüyor.

Sinagog demir kapıyla kapatılmış ve kapalı bir halde. Ancak öğrendiğime göre her yılın Ocak ayının 27’sinde Holokost anması için açılıyor.

Yolunuz düşerse bu tarihi yaşamanız dileğiyle sevgili okur.

 

Kaynakça

* Bahar,E.(2003).Efsane’den Tarihe Ankara Yahudileri. Ankara: Pan Yayıncılık                      

*Hosanlı, D.ve  Altınöz G. (2016). “Ankara İstiklal (Yahudi) Mahallesi: Tarihi, Dokusu Ve Konutları”  Tüba-Ked,Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi,Turkish  Academy of Sciences Journal of Cultural Inventory“.Sayı:14.(Eylül 2016)

TÜRKOĞLU Ö.,EMİROĞLU K.ve Özsoy E.( 2005.) Küçük  Asya’nın  Bin  Yüzü:  Ankara.  Ankara:  Dost Kitabevi Yayınları.

HASSA Mimarlık Mühendislik İnşaat San. ve Tic. Ltd. Şti.,( 2006). Ankara  Tarihi  Kent  Merkezi Yenileme Alanı  Koruma Amaçlı İmar Planı Raporu.

İLTER, F..( 1996).Ankara’nın Eski Kent Dokusunda Yahudi Mahallesi ve Sinagog. 8-9 Mart 1993 tarihinde Üsküp’te gerçekleşen “The  Jews  in  Macedonia”  konulu  Uluslararası Sempozyum’da verilen bildirinin genişletilmiş şeklidir.  Ankara: TTK Basımevi; Aralık 1996, Cilt.LX Sayı: 229, s.719/732

*Korucu,S.(Mart 2017). Hermana The Untold History of Ankara’s Jewish Community, www.hermanathemovie.com Arcak,E. of Documentary

*Arcak, E. Ankara Yahudi Cemaati’nin Hikayesi Söyleşisi. Şalom Gazetesi(Ekim 2016)

 

Dipnotlar

(1)ODTÜ Mimarlık Bölümü Restorasyon Lisansüstü Programı’n-da 2013 Bahar Dönemi’nde Doç. Dr. N. Ş. Güçhan, Y. Doç. Dr. A. G.Bilgin Altınöz, Öğr. Gör. Dr. N. Özgönül, Araş. Gör. S. Çakıcı ve Araş. Gör. Ö. Özçakır yönetiminde yürütülen Rest 507 Planning and Design in Urban Conservation ve Rest 506 Workshop  in  Urban  Conservation  Y.  Lisans  stüdyo  dersleri kapsamında S. Akman, T. Akşit, P. Aktaş, İ. Alpay, G. Arslan M. Aydan, D. Bahar, E. Çabuk, M. Demiröz, D. Hakyemez, B. Kepenek, A. Sinan, M. Zafer tarafından “A Study on Conser-vation, Revitalization and Management of İstiklal Quarter in Historic Urban Center Ulus-Ankara” başlıklı kentsel koruma ve yönetim projesi hazırlanmıştırÇalışılan üç konut, makalenin yazarlarından Deniz Avcı’nın, ODTÜ Restorasyon Lisansüstü Programı’nda Doç. Dr. A. Gü-liz Bilgin Altınöz’ün danışmanlığında tamamlamış olduğu tezi-nin ana konusunu oluşturan yapılardır.

 (2)İlter’in alıntı yaptığı kaynak: A.Galanti, Türkler ve Yahudiler, İstanbul 1947, s.11.İlter’in alıntı yaptığı kaynak: A.Galanti, Türkler ve Yahudiler, İstanbul 1947, s.9.

(3)AKMAN,  S.,    T.  AKŞİT,  P.  AKTAŞ,  İ.  ALPAY,  G. ARSLAN, M. AYDAN, D. BAHAR, E. ÇABUK, M. DEMİRÖZ, D. HAKYEMEZ,; B. KEPENEK, A.SİNAN ve M. ZAFER, 2013. A Study on Conservation, Revitalization and Management of İstiklal Quarter in Historic Urban Center Ulus-Ankara. Rest 507 Planning and Design in Urban Conservation ve Rest 506 Workshop in Urban Conservation. Stüdyo Yürütücüleri:  Doç. Dr. N. Ş. Güçhan, Y. Doç. Dr. A. G. Bilgin Altınöz, Öğr. Gör. Dr. N. Özgönül, Araş. Gör. S. Çakıcı ve Araş. Gör. Ö. Özçakır. Ankara: ODTÜ FBE Mimarlık  Bölümü  Restorasyon  Lisansüstü  Programı. Yayınlanmamış Y.Lisans Stüdyo Projesi ve Raporu.

 

Yazar Hakkında

Pınar Erden

Pınar Erden / TESA Kültür Sanat Birimi Yazarı

Hacettepe Üniversitesi Maliye bölümü Mezunu

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir