Size daha iyi hizmet verebilmek adına sitemizde çerezler bulundurmaktayız. Gizlilik Politikamızı öğrenmek için tıklayınız. Ayrıca kişisel verilerin koruması kanunu kapsamında TESAD ile iletişime geçen her birey, iletişim verilerinin paylaşılmasını ve ilgili TESAD birimlerince kullanılmasını kabul beyan ve taahhüt eder.
Askeri Terminoloji
novelheroes.com'dan alınmıştır.

18.YY- 19.YY Geçiş Dönemi Rus-Fransız İlişkilerinin Bir Yansıması Olarak L.N. Tolstoy’un Savaş ve Barış Romanında Askeri Terminoloji

19. yüzyılın başlarında Rus dili söz varlığı içinde yabancı kökene sahip birçok sözcük bulunmaktadır. Bu dönemde, Rus diline geçmiş söz varlığının büyük bir kısmı, gallisizmi[1] oluşturur. Rusya ve Fransa ilişkilerinin asırlık tarihi 18. yüzyıl ve 19. yüzyıl başlarına kadar Rusçadaki durumu belirler. Orijinal baskı, askeri terminoloji dahil olmak üzere Fransızca kökenli söz öbeklerinin varlığına büyük ölçüde yer verir. Tolstoy’ un Savaş ve Barış romanının analizi, 19.yüzyılın başlarında, Dragon[2], Chevalier Muhafızları[3], Grenadier [4] gibi gallisizm örneklerinin işleyiş olgusunu Rus edebi dilinde göstermeye, tarihine ise anlam bilimsel, yapısal ve işlevsel açılardan netlik kazandırmaya ve gallisizm ögelerinin dil içinde özümlenme derecesini belirmeye yardımcı olmaktadır.

Anahtar kelimeler: Rus dili, 19. yüzyıl, dil ilişkisi, ödünçleme[5], gallisizm, askeri janr, dilin işlevleri

 

18. yüzyıldan 19. yüzyıla geçiş döneminde Fransa ve Rusya ilişkileri, yalnızca dış politika ya da ticari ilişkiler gibi tek bir açıdan sınırlı değildi. Bilakis iki ülkenin arasındaki diyalog tanımlanamayacak derecede etraflı bir etkileşime sahipti. Bu ilişki yalnızca kültür ve sanat alanınla sınırlı kalmayıp, devlet işlerinde hatta askeri alanda ve kaçınılmaz olarak dilde de kendini göstermiştir. 18. yüzyılın ikinci yarısında Fransızca, dönemin Rus toplumu için ikinci ulusal dil haline geldi. P.A. Vyazemski, “Grattez le Russe, vous trouverez le Parisien” (“Bir Rus’u soyduğunuzda, içinden bir Parisli çıkar”) ünlü sözünü ifade ederek, Rusya’nın Fransa ile olan kültürel bağını doğru bir şekilde nitelendirmektedir. [3,s. 328]  Elbette, şair ve diplomat olarak dönemin önde gelen isimlerinden biri olan aynı zamanda Rus aristokrasisinin rengini temsil eden Vyazemski’nin, sözleri güvenilir kabul edilmelidir. Özellikle bu dönemde, Fransızcadan Rusçaya ödünçlemeler çoğalacaktır.

Askeri alanda, Rusçaya geçen sözcükler büyük bir çoğunluğu oluşturur. İki nesnel etken, benzer alanlardaki söz öbeklerinin geçişine katkı sunmuştur. İlki, Petro döneminde Rus ordusunda köklü değişikliklere ve düzenli ordunun kurulmasına ihtiyaç duyulmasıdır. Böylece yeni bir terminoloji ihtiyacı doğmuştur. İkinci olarak, yeni bir ordu kurarken Rusya’nın örnek olarak takip ettiği Fransa’ydı çünkü Fransız birlikleri disiplin ve sıkı teşkilatlanma bakımından örnek teşkil etmekteydi ve seçkin bir yapıya sahipti. Rus dilinde bu yeni terminoloji 18. yüzyılın başlarında yer etmiş olsa da bir sonraki yüzyılın başlarında, I. Aleksandr döneminde özellikle yaygın hale geldi. Askeri tema içeren gallisizm gruplarının geniş bir kısmı, kişilerin kategorize edilmesine yarayan sözcük dağarcığını kapsamaktadır. Bu makalede Dragon, Chevalier Muhafızları, Grenadier örneklerinde görebileceğimiz kıyafet tipleri veya buna benzer ordu özellikleri ile kişileri betimleyen faktörler üzerine durulmaktadır.

Dragon sözcüğü; yeni düzen alaylarını ( reiter[6] süvarileri, dragonlar, askerler) içeren düzenli ordunun değerinin arttığı bir dönemde, 17. yüzyılın sonunda Rusçaya girmiştir. [7, s. 45] Fransızcaya dragon formunda geçen, dragon kelimesinin kökeni Latincede draco‘ya dayanmaktadır ve sonrasında Lehçe aracılığıyla Rusçaya geçmiştir. M. Fasmer’in görüşüne göre dragon, ilk kullanıldığı zamanlarda ateş püskürten silahları ifade ediyordu, daha sonra ise bu silahlar ile kuşanan askerlere verilen ad haline geldi. [9, c. 1, s. 533]

Düzenli ordu zaman içinde birtakım değişikliklere maruz kaldı ve 18. yüzyılda Reiter atlı alayları kaldırıldı. Ancak atlı olanlar dahil Dragon alayları Rus İmparatorluğu düzenli ordusunun bir parçası olarak kalmıştır. Bu birlikler 1812 Anavatan Savaşı olaylarında rol oynamışlardır. Buna istinaden Tolstoy’un ‘Savaş ve Barış’ romanından örnek verebiliriz: Prens Bagration anlaşma ve onay anlamında kafasını eğdi. Sağa doğru adım adım ilerledi ve Dragon birliklerine Fransızlara saldırma emrini vermesi için yaverini gönderdi. Fakat oraya gönderilen yaver yarım saat sonra, Dragon alay komutanının dere tarafından geri çekildiği haberiyle döndü. [8, c. 1, s. 354] Rus dili kelime sistemine dragon (dragun) kelimesi -on son ekinin değişmesiyle girmiştir. Begun, prıgun vb. kelimeler gibi –un ile biten yapım eki modeline Rus dili daha aşinadır. Son ek olarak -ck ve –iy sıfat ekini alan dragunckiy yalnızca tek köke sahip bir kelimedir. ‘Savaş ve Barış’ romanında 35 kez bu kelime ile karşılaşılır. Bu bilinçli sıklık, Dragon alayının süvari birliklerinin büyük bir çoğunluğunu oluşturmasından ve bu kelimenin savaş sahnelerinin tasvirleri için kullanılmasından ileri gelir. L.N Tolstoy diğer orduların Dragonlar’ından da söz eder; Uhlanlar[7] Fransız Dragonlar’ına doğru hareket ettiler orada bir şeyler dumana karıştı ve beş dakika sonra Uhlanlar öncesinde durdukları yere değil daha sola doğru geri döndüler. Kızıl atların üzerinde ve onların arkasında duran turuncu Uhlanlar’ın arasında, büyük gösterişli kalabalığıyla, gri atlı mavi Fransız Dragonları bulunuyordu. [8, c. 2, s. 417] 19. yüzyılda, Fransa, Almanya, Avusturya ve İngiltere olmak üzere birçok Avrupa ordusunda Dragon alayları mevcuttu. 1917 Devrimi’ne kadar bu alaylar Rus İmparatorluğu’nda varlığını sürdürmüş ve sonrasında kaldırılmışlardır. [10, c. 4, s. 119]

Chevalier Muhafız Alayı da atlı birliklere dahildir. Chevalier Muhafızları, Çar ordusunda özel ağır muhafız atlıları subayı veya askeri olarak geçtiler. [1, c. 5, s. 632] Bu alaylar ilk kez 1724’de I. Katerina’nın taç giyme töreninde şerefli bir refakat esnasında göründüler. Sonradan Chevalier Muhafız Alayı birçok kez parçalandı fakat 1800 yılında I. Pavel döneminde, bu alay diğer muhafız alaylarının bir parçası haline gelerek, onlarla aynı haklara sahip oldu. [2, s. 143] Kavalergardski Alayı  (Chevalier Muhafız Alayı) askeri terimi, Fransızca iki kelime olan, ‘cavalier’ (süvari) ve ‘garde’ (muhafız) birleşiminden meydana gelmiştir.

Chevalier Muhafızları’nın tarihi iki asırdan daha az bir döneme dayansa da sözcük Rus dilinde tamamen özünü kaybetmiş değildir. L.P. Krysin’in “Açıklayıcı Yabancı Kelimeler Sözlüğü” nde, hala ödünçlenen kelime olarak geçmektedir [4, s. 291], çünkü bu birleşik kelimenin kökünü iki birleşenine böldüğümüzde, ikinci kök olan ‘gard’ ın çevirisi yapılmadan Rusça konuşan bir kişi için anlam bilimsel olarak anlaşılmamaktadır. Tolstoy’un romandaki tasvirlerinden yola çıktığımızda; Chevalier Muhafızları, piyade askerlerinden farklı olarak, uzun boylu, güçlü, atların üstünde gezen, mücadelelerde ve özel olaylarda yer alan bir imaj çizer: Alan boyunca büyük kitleler halinde parlak üniformaları ve siyah atları ile beraber Chevalier Muhafızları yer alıyordu. Onlar bizim süvarilerimizdi … [8, c. 2, s. 89]

Granieder kelimesi Rusçaya Fransızcadan geçmiştir. Tam çevirisi bomba atıcısı anlamına gelmektedir. Kelimenin Rus diline ödünçlenmesi 18. yüzyılın başında olmuştur ve bomba ile silahlandırılan ordu birliğine gereksinim duyulması sebebiyle gerçekleşmiştir. Büyük Petro döneminde, Avrupa standartlarına uygun her piyade alayında Granedier bölüğü oluşturuldu. Bununla birlikte, 18. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, taburları ve birlikleri olmak üzere Granedier bölümleri tamamen hâkim kılındı. Granieder alayına yalnızca uzun boylu askerler katılıyordu.  Elit sayılmakla birlikte, çeşitli ayrıcalıklara da sahiptiler. Örneğin birçok orduda Granieder’in ayrıcalığı bıyık bırakmaktı ancak diğer askerler düz tıraşa sahiptiler. [10, c. 4, s. 73]

Bunun ispatını Savaş ve Barış romanının sayfalarında buluyoruz: Ona selam veren genç Granieder ve büyük Chevalier birliklerinin onur muhafızlarına yaklaşırken, birden sessizce ve dikkatli bir şekilde komuta eden sert bir bakış ile onlara baktı ve etrafında duran general ve subay kalabalğına döndü: Tanrı şahit ki, sizin Granieder alayınız muhteşemdi. Saflarının nasıl 6 kez kapandığını ve geçit töreninde nasıl performans gösterdiklerini gördüm. Harika insanlar! [8, c. 3, s. 516]

Granedier kelimesindeki, granedier – granedyör olarak telaffuz çeşitliliği kelimenin yabancı kökene sahip olduğunu gösterir. [E] sesi olan seçenek doğrudur. [6, s. 111] Telaffuzun hatalı olan versiyonu muhtemelen kelimenin etimolojisinden kaynaklanmaktadır; kişileri, meslekleri ifade eden, Rusçada ödünçlenmiş örneklerini görebildiğimiz (stajyer,dirijör) birçok Fransızca kelime, –eur yapım ekine sahiptir. Modern Rus dili tarihselciliğinde, Grandier kelimesi orjinal anlamında kullanılmamaktadır.  Şimdilerde, bu kelime uzun ve güçlü insanlara atıfta bulunabilmek için mecazi anlamda kullanılmaktadır. [5, c. 1, s. 346].

19. yüzyıl başları, L.N. Tolstoy’un bu kelimeleri romanında yansıttığı dönem, kelimelerin en aktif kullanımı ve özümsendiği dönemdir. Makalede tanımlanan Granedier, Chalevier Muhafızları, Dragon gallisizmleri, bahsi geçen birliklerin kaldırılması sebebiyle uzun süredir kullanılmamasına rağmen, Rus söz varlığının parçalarıdır. Şu anda bu tarihselcilik geçmiş yüzyılların olaylarını tanımlamak için kullanılmaktadır. Modern Rusçada incelenen söz öbekleri, terimleri oluşturmakta ve Rus dil sistemi tarafından özümsenmektedir.

KAYNAKÇA

  1. BAS–Çağdaş Rus Edebi Dili Sözlüğü: 17 c. Т. 5. – SSCB Bilimler Akademisi, 1956. – 1918 s.
  2. Bonderenko A.Y. Kavalergardı. Rus Ordusu Alayları. – Voenizdat Yayınevi, 1997. – 399 s.
  3. Vayzemski P.A. Şiirler, Anılar, Notlar. – Pravda Gazetesi, 1988. – 480 s.
  4. Krysin L.P. Açıklayıcı Yabancı Kelimeler Sözlüğü. – Eksmo Yayınevi, 2008. – 944 s.
  5. MAS– Rus Dili Sözlüğü: 4 c. Т. 1 /edit. А.P. Yevgenivoy. – Rus Dili, 1985. – 696 s.
  6. Rus Dili Orfoepik Sözlüğü / edit.R.İ Avanesova. – Rus Dili., 1988. – 704 s.
  7. Pavlenko N.İ. Büyük petro. – Düşünce Dergisi, 1990. – 591 s.
  8. Tolstoy L.N. Savaş ve Barış // Toplu Eserleri 12 c. Т. 3–5. – Pravda Gazetesi, 1987.
  9. Fasmer M. Rus Dili Etimoloji Sözlüğü: 4 т. Т. 1. – Progres Yayın, 1986.
  10. ESBE– Brakrauz F.A., Efron İ.A. Resimli Ansiklopedi Sözlüğü Т. 4: Eksmo, 2006. – 480 s.

 

Yazar/Muhabir: Valotov Dimitri Andreyeviç

Kaynak:Vestnık KSU

 

[1] Fransızcadan diğer dillere ödünçlenen sözcükleri, sözcük gruplarını ve söz kalıplarını ifade etmektedir.

[2] Ateşli silah kullanan süvari alayı

[3] Şövalye(atlı) muhafız alayı

[4] Patlayıcı silahları kullanmakta görevli alay

[5] Başka bir dilden söz olmak, bütünüyle özümsemek

[6] Bir tür süvari alayı

[7] Mızraklı süvari alayı