Faydacılık Perspektifinden Refah İktisadı

Yazan: Burak Hamza AYAZ

Bu yazının kaleme alınmasındaki temel amaç, bireysel durumlardan yola çıkarak toplumun faydası (bu duruma mikroekonomi tekniklerin dikkate alınarak bir bütün olarak ekonomiyi ilgilendiren makroekonomiye ulaşılması da diyebiliriz) için iktisadi etkinlikleri temel alan refah iktisadı kavramını ortaya koyabilmektir. Yazının oluşturulmasındaki amaç doğrultusunda öncelikle refah iktisadı, eski ve yeni refah iktisadı olmak üzere iki başlıkta ele alınmıştır. Bireysel refahın incelenmesi kadar toplumsal refaha da yer verilmesi gerekliliğinden dolayı ayrıma gitmeden önce refah iktisadı faydacı bir temelde tartışılmıştır. Anlatım tercihi olarak alanında öncü olan iktisatçıların fikirleri yansıtılarak konunun ilerlemesi tercih edilmiştir.

Refah iktisadı, genel yapıya bireysel ve toplumsal olmak üzere iki farklı perspektiften bakmaktadır. Bu doğrultuda refah iktisadının tanımlamaya çalıştığı düşünceler, başta refahın nasıl ölçüleceği ve yükseltilebileceğidir. Daha sonra ise, toplumsal olarak en yüksek refah düzeyine ulaşmak için gerekli olan şartları açıklamaktadır.[1] Birey ve toplum çerçevesinde inceleyecek olursak, karşımıza refah iktisadının iki farklı geleneksel yaklaşımının çıktığını görürüz. Bunlardan birincisi, bireyin refahı için gelirin arttırılması iken, ikincisi ise toplumun refahı için Gayri Safi Yurtiçi Hâsıla (GSYH)’nın arttırılması (gelir yaklaşımı) olacaktır.[2]

Refah iktisadının tarihi konusunda iktisatçılar dört dönemde hem fikir olmuşlardır. Bu dönemler sırasıyla şu şekildedir: Faydacı Miras, Eski (Klasik) Refah İktisadı, Yeni Refah İktisadı ve Post-Arrovian Dönem (Bu dönem içerisine maliyet-fayda analizi, sosyal seçim teorisi ve eşitlik teorisi gibi temel yaklaşımlar da girmektedir).[3] Eski ve yeni olmak üzere refah iktisadı ayrımına gitmede önce refah iktisadının temelini oluşturan ve konunun ilerleyen kısımlarını anlamamıza yardımcı olacak olan faydacı yaklaşıma değinmek gerekmektedir.

Faydacılık (Utilitarianism)

Ufak tefek de olsa fikir ayrılıkları olmasına rağmen iktisat ekolleri tarafından kabul gören genel görüşe göre, refah iktisadının öncülüğünü faydacılık felsefesi yapmaktadır. Faydacılığın temel amacı; mallar, hizmetler ve haklar gibi toplumda üretilen zenginliklerin, toplumu oluşturan üyelerin faydalarını ençoklaştıracak şekilde dağıtılmasıdır. Burada altı çizilmesi gereken temel nokta, üretilen malların toplumu oluşturacak her bir bireye eşit olarak dağıtılmasıdır. Çünkü eşit olarak dağıtılan payların bireyler üzerindeki marjinal faydalarında da o denli eşitlik sağlanmış olacaktır.[4]

Klasik faydacılar da diyebileceğimiz ve faydacılık yaklaşımının kökenlerini oluşturan iktisatçılar A. C. Pigou ve Jeremy Bentham’dır. Daha sonra J. S. Mill, A. Marshall ve S. Jevons gibi iktisatçılar tarafından faydacılık felsefesi geliştirilmiştir.[5] Faydacılık düşüncesinin temellerinin bu iktisatçılardan daha da eski zamanlara gittiği düşünülse de genel kabul gören görüş, faydacı düşünce ekolünün J. Bentham olduğu yönündedir. Bentham’ın faydacılık konusunda dayandığı temel varsayımlar şu şekildedir:[6]

-Her birey kendisi için neyin iyi olduğunu en iyi şekilde bilmektedir.-Her birey kendine özel konularda karar vermelidir.-Bireyin refahı, diğer bireylerin refahına bağlı değildir.-Her bireyin refahı, toplumun toplam refahını değerlendirmek için eklenebilir.

-Her birey, ortak kararlarda aynı ağırlığa (haklara) sahiptir.

-Fayda bireylerarası karşılaştırılabilir.

-Rekabet ilkesi eşit fırsat koşulları altında uygulanıyorsa refah düzeyini arttırır.

-Ekonomik refah genel refah ile ilişkilidir.

-Faydacılık, kardinal sayılarla ölçülebilir ve fayda fonksiyonları doğrusaldır.

Bentham’a göre sosyal refah, iki ayrı bireyin faydasının toplamından oluşmaktadır. Ekonomi bilimine kattıklarıyla tartışmasız bir iktisat ekolü ve faydacılığın en önemli temsilcisi olarak kabul gören Pigou’nun Bentham ile fikir ayrılığına düştüğü konu bu noktada ortaya çıkmaktadır. Bentham, kişisel faydaların toplamından yola çıkarak faydacılık düşüncesini ortaya koyarken; Pigou ise, sosyal veya toplumsal faydanın maksimize edilmesi gerekliliğini dikkate alarak faydacılık konusunu işlemiştir.[7]

Faydacı ekonomi bilimine yapılan itirazlar üç başlıkta toplanabilir. İlk olarak, bir topluluğun mutluluğunun bireylerin mutluluğunun toplamından oluşamayacağı ifade edilmektedir. Başka bir deyişle, memnuniyetlerin herhangi bir fayda fonksiyonunda bir araç olarak kullanılamayacağı belirtilmektedir. İkinci olarak, farklı insanların mutluluk ve tatmin düzeylerinin karşılaştırılamayacağını ve böyle bir karşılaştırma için ancak değer yargılarının dikkate alınabileceği herhangi bir ampirik çalışma yapılmasının mümkün olmayacağı düşüncesi hakimdir. Son olarak yapılan eleştiri de ikinci eleştiriden ortaya çıkan bir düşünceyi yansıtmaktadır. Bu ise, refah ekonomisinin kaçınılmaz olarak normatif olmasıdır.[8]

Faydacılık ilkesi, ortak amacın sosyal refahı yükseltmek olduğunu söylemektedir. Faydalar arası karşılaştırma yapılabilmesi için öncelikle faydaların objektif olması gerekmektedir. Mantık çerçevesine oturtulmuş ve uygulanabilir bir fayda karşılaştırmasının yapılması faydaların toplanması yönünde daha sağlıklı sonuçlar verecektir. Ancak bütün itirazlara rağmen unutulmamalıdır ki refah iktisadının gelişimi için normatiflik ve işlevsellik gerekli görülmektedir.[9]

Eski (Klasik) Refah İktisadı

Little, refah iktisadını tanımlarken ekonomi kelimesinin sadece refahı değil, aynı zamanda refahı ve değişimin sebeplerini de belirttiğini ifade etmiştir.[10] Refah iktisadının bir dalı olan klasik veya Pigoucu refah iktisadı olarak adlandırabileceğimiz eski refah iktisadı, faydanın ölçülebileceğine inanmaktadır. Ayrıca bireylerin marjinal fayda fonksiyonlarının aynı olduğunu kabul etmektedir. Faydanın gelir attıkça azalacağı görüşü de klasik refah iktisadının temel varsayımlarındandır. Pigou’nun ayrıca eski refah iktisadını temsil eden önemli görüşlerinden biri de, zenginden fakire doğru yapılacak bir gelir transferinin toplam refahı arttıracağı yönündeki görüşüdür.[11] Eski refah iktisadında faydanın karşılaştırılmasına olanak verilmesinin temel nedeni, faydaların homojen, objektif ve normatif statüsünün kabul edilmesidir.[12] Pigou’nun sosyal refah fonksiyonu Bentham’ın sosyal refah fonksiyonuna benzemekle birlikte önemli bir noktada ayrılmaktadır. Her iki faydacı iktisatçı da fayda fonksiyonunun her iki kişi için aynı olduğunu kabul etse de Pigou’nun fayda fonksiyonu Gossen tipidir. Yani marjinal fayda tüketim arttıkça azalmaktadır. Azalan marjinal fayda kavramı ilk olarak ortaya atan iktisatçı Gossen’dir. Ancak Marshall sabit gelirler altında para gelirlerinin artmasıyla paranın azalan marjinal faydasını belirli bir kanuna oturtmuştur. Bu kanunla birlikte fazladan bir liranın daha az paraya sahip birine kıyasla daha çok paraya sahip olan bir bireye daha az memnuniyet sağlayacağı ileri sürülmektedir.[13]

Robbins’in refah iktisadını değiştirmeye çalışması ve Pigou’ya yaptığı itirazlarla eski refah iktisadı daha çok şekillenmiştir. Robbins’in refah iktisadı hakkındaki argümanları iki başlıkta toplanabilir. Birincisi, Robbins sadece kişilerarası karşılaştırmaları değil, aynı zamanda çıktıların toplamını da reddeder. Çünkü ona göre heterojen bir yapıya sahip çıktıların iktisatta toplam olarak ifade edilmesi doğru değildir. İkincisi, bir kişinin faydasının diğer bir kişinin faydasıyla kıyaslamanın bilimsel bir temeli yoktur. Sosyal faydayı dikkate alan normatif sonuçların terk edilmesi gerektiğini savunmuştur.[14]

Pigou’nun refah ekonomisinde, ekonomik teori bir engel olarak ortaya çıkmamakla birlikte refah politikaları ve zenginlerden daha fazla vergi alınması gibi konularda da herhangi bir sosyalizm konum ortaya çıkmamıştır. Marjinal devrim sonrası bireysel teşviklere dayanan ekonomik teori; emeklilik aylıkları, konut sübvansiyonları ve arazi vergilendirmesi politikalarını desteklemek için bir ortam yaratmıştır. Ancak Pigou bu politikalar konusunda düşüncesini net bir şekilde belirterek, ikame etkisi yaratan sosyal politikalara karşı olduğunu belirtmiştir.[15] Bu noktada refah iktisadının ahlak ve politik teori ile yakın ilişkisi olduğu unutulmamalıdır. Refah iktisatçıları bir toplum adına karar veremezler ancak, karar haline dönüşebilecek reçeteler ve yollar gösterebilirler. Sonuç olarak, fayda değerlendirmesi ve bu değerlendirmelerin karşılaştırması insanlara göre değişebilen ahlaki yargılar olduğu kabul edilir.[16]

Yeni Refah İktisadı

Yeni refah teorisi, eski refah teorisinin benimsediği faydaların karşılaştırabileceği düşüncesine karşı bir eleştiri getirmesiyle ortaya çıkmıştır. Faydaların ölçülmesi ve toplanması varsayımları yeni refah ekonomisinde terk edilmiştir. Eski ve yeni refah iktisadı arasındaki temel fark, kardinal fayda[17] yerine ordinal faydanın[18] benimsenmesi olmuştur. Ordinal fayda tercihlerin sıralamasını değil, önemini vurgulamaktadır. İlk olarak Vilfredo Pareto tarafından ordinal fayda kelimesi kullanılmıştır. Yeni refah ekonomisinin iki temel teoremi şunlardır: Birincisi, mükemmel rekabetçi genel denge Pareto Optimaldir. İkincisi, herhangi bir pareto optimal tahsisi, rekabetçi bir genel denge ile sağlanabilir. Pareto verimliliği iki noktada eleştirilmektedir. Bunlardan ilki, varlıkların adil bir şekilde dağılımını gerektirmediği yönünde eleştirilmesidir. İkincisi ise, dağılım sonucu oluşabilecek optimumu karşılaştırmak için herhangi bir kriter yoktur.[19]

Yeni refah iktisadının odak noktası, Pareto Optimum (bir kişinin faydasını azaltmaksızın, bir kimsenin faydasının arttırılmasının mümkün olmadığı durum) ve Pareto İyileştirme (en azından bir kişinin faydasının arttıran ve kimsenin faydasını azaltmayan değişme) kavramlarıdır. Yeni refah iktisadı, refah ile piyasa etkinliği arasında doğrudan ilişki kurmaktadır. Bundan dolayı toplam refahın en yüksek seviyeye çıkaracak optimum noktalar arasından birini seçmek gerekmektedir.[20]

Sonuç

Ekonomik refah üzerindeki etkilerden hareket ederek toplam refahı etkileyecek herhangi bir olgu hakkında kesin çıkarımlarda bulunmanın söz konusu olmaması ve refah ekonomisinin oldukça geniş kapsamlı olması refah iktisadının dezavantajları olarak karşımıza çıkmaktadır. Öncelikle refahı sağlayabilmek ve teşvik etmek için daha pratik önlemler kullanılmalıdır. Politikacılar ve iktisatçıların çıkarlarının çatışmayacağı ortak bir sürecin devreye sokulması toplum refahı adına en faydalı sonuçları doğuracaktır. Refah iktisadının geniş kapsamlı oluşundan ötürü konuların belli kategorilere ayrılarak incelenmesi gerekmektedir. Refah iktisadı konularında tartışmaya açık konular özellikle normatif değer yargılarının kullanılarak toplumsal sonuçların ortaya çıkarılmasıdır. Ancak insan faktörünün devreye girmesinden dolayı ve her bireye göre faydanın değişme durumları dikkate alındığında tamamen bilimsel temeller doğrultusunda bir ampirik çalışmanın yapılması mümkün görülmemektedir. Bu noktada yapılacak en önemli konulardan biri refah iktisadına yönelik oluşturulmuş politikaların etik değerlerle bütünleştirilmesi olacaktır.

KAYNAKÇA

Albayrak, Özlem: Refah İktisadının Teorik Temelleri: Piyasa ve Refah İlişkisi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2003.

Contestabile, B: Short History of Welfare Economics. Prieiga internetu, http://www.socrethics.com/Folder2/Economics.htm, (lankytasi 2015 10 10).

Baujard, Antoinette: Economic science vs. welfare economics An epistemological reading of the history of welfare Economics, February 26, 2015, http://www.ier.hit-u.ac.jp/extra/doc/WS2015/Baujard.pdf.

Little, Ian Malcolm David: A critique of welfare economics. OUP Oxford, 2002.

Baujard, Antoinette: A utility reading for the history of welfare Economics, December 3, 2014, https://afse2015.sciencesconf.org/61164/document.

Pıgou, Arthur Cecıl: The Economıcs of Welfare, The Online Library of Liberty, 1920.

Backhouse, E. Roger: Robbins And Welfare Economics: A Reappraisal, Journal Of The History Of Economic Thought, 31(4), 2009.

Norikazu. Takami: “The Sanguine Science: The Historical Contexts of AC Pigou’s Welfare Economics.” History of Political Economy, 46(3), 2014.

Nath, S. K: “The Role of Ethics in Welfare Economics.” A Perspective of Welfare Economics. Palgrave, London, 1973.

DİPNOTLAR

[1] Özlem Albayrak, Refah İktisadının Teorik Temelleri: Piyasa ve Refah İlişkisi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2003, s. 5.

[2] Contestabile, B., Short History of Welfare Economics. Prieiga internetu, http://www.socrethics.com/Folder2/Economics.htm, (lankytasi 2015 10 10), s. 2.

[3] Antoinette Baujard, Economic science vs. welfare economics An epistemological reading of the history of welfare Economics, February 26, 2015, http://www.ier.hit-u.ac.jp/extra/doc/WS2015/Baujard.pdf, s. 2.

[4] Özlem Albayrak, A.g.e., s. 5-6.

[5] Özlem Albayrak, A.g.e., s. 6.

[6] Contestabile, B., A.g.e., s. 3-4.

[7] Ian Malcolm David Little, A critique of welfare economics. OUP Oxford, 2002. s. 6-14.

[8] A.g.e., s. 13-14.

[9] Antoinette Baujard, A utility reading for the history of welfare Economics, December 3, 2014, https://afse2015.sciencesconf.org/61164/document

[10] Little, A.g.e., s.6.

[11] Arthur Cecıl Pıgou, The Economıcs of Welfare, The Online Library of Liberty, 1920.

[12] Antoinette Baujard, A.g.e.

[13] Little, A.g.e., s. 6-14.

[14] Roger E. Backhouse, Robbins And Welfare Economics: A Reappraisal, Journal Of The History Of Economic Thought, 31(4), 2009, s. 474-484.

[15] Takami, Norikazu. “The Sanguine Science: The Historical Contexts of AC Pigou’s Welfare Economics.” History of Political Economy, 46(3), 2014, s. 357-386.

[16] Nath, S. K. “The Role of Ethics in Welfare Economics.” A Perspective of Welfare Economics. Palgrave, London, 1973, S.11-23.

[17] Kardinal Fayda: Faydanın ölçülebileceğini savunan görüş.

[18] Ordinal Fayda: Faydanın bir fayda ölçüsü ile ölçülemeyeceğini savunan görüş.

[19] Contestabile, B., A.g.e., s. 7-9.

[20] Özlem Albayrak, A.g.e., s. 31-32.

Yazar Hakkında

Burak Hamza Ayaz / TESA Ekonomi Masası Yardımcı Direktörü

Çukurova Üniversitesi

Maliye Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi

Bizi sosyal medyada takip edin
Arkadaşlarınızla Paylaşın:

Bize Katılın

Siz de bizimle gönüllü olarak çalışmak ister misiniz?
İletişim formunu doldurun, sizinle irtibata geçelim.

İletişim Formu İçin Tıklayın

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Social media & sharing icons powered by UltimatelySocial